A-frame

Dom typu A-frame – budynek, najczęściej mieszkalny lub rekreacyjny, którego zasadniczą konstrukcję tworzą dwie strome połacie dachowe schodzące niemal do poziomu fundamentów. W przekroju poprzecznym bryła przypomina wielką literę A, od której pochodzi angielska nazwa typu. Dach zastępuje w takim budynku większość bocznych ścian zewnętrznych, natomiast pionowe elewacje występują przede wszystkim na obu końcach bryły.^[1]

W języku polskim stosowano określenia dom namiotowy, domek namiotowy, dom typu A i domek typu A. W niemieckojęzycznej literaturze architektonicznej występuje określenie Nurdachhaus, zapisywane również jako Nur-Dach-Haus, oznaczające dosłownie „dom składający się tylko z dachu”. Termin niemiecki może obejmować także niektóre budynki o dachach piramidalnych, jeżeli połacie dochodzą do poziomu terenu i zastępują ściany boczne.^[2]

W Polsce najbardziej znanym przedstawicielem typu jest prefabrykowany domek Brda, zaprojektowany w 1972 roku przez zespół architekta Tadeusza Orgelbranda. Nazwa „Brda” odnosi się jednak do konkretnego projektu produkowanego przez Zjednoczenie Przemysłu Stolarki Budowlanej „Stolbud”, a nie do wszystkich trójkątnych domów letniskowych.^[3]

Określenie A-frame opisuje zarówno kształt przekroju, jak i zasadę konstrukcyjną budynku. W ścisłym znaczeniu dwie pochyłe części konstrukcji zbiegają się w kalenicy i schodzą niemal do poziomu posadowienia, tworząc jednocześnie dach oraz boczne przegrody zewnętrzne. Budynki, w których stromy dach spoczywa na wyraźnie wyodrębnionych pionowych ścianach, mogą przypominać A-frame, ale nie zawsze należą do tego typu konstrukcyjnego.^[1]

Polskie określenie „domek namiotowy” było stosowane przede wszystkim w latach 60. i 70. XX wieku przez producentów, autorów katalogów i prasę zajmującą się budownictwem rekreacyjnym. Nazwa odwoływała się do trójkątnego przekroju oraz podobieństwa bryły do rozstawionego namiotu. W materiałach Zjednoczenia „Stolbud” jako domki namiotowe opisywano między innymi projekty z rodziny „Tramp”, z której wywodziła się późniejsza Brda.^[3][4]

Określenia „chalet”, „domek górski” i „domek ze stromym dachem” nie są ścisłymi synonimami A-frame. Mogą odnosić się do budynków mających tradycyjne pionowe ściany i jedynie mocno nachylone połacie dachowe. Również projekty inspirowane architekturą alpejską, skandynawską lub podhalańską bywają podobne wizualnie do A-frame, choć ich układ konstrukcyjny jest odmienny.^[1][2]

Podstawowym elementem konstrukcji A-frame jest szereg powtarzalnych ram poprzecznych. Najprostsza rama składa się z dwóch krokwi połączonych w kalenicy i spiętych przy podstawie belką lub ściągiem. W bardziej rozwiniętych rozwiązaniach występują także jętki, belki stropowe, usztywnienia podłużne oraz dodatkowe elementy pozwalające na urządzenie kondygnacji pod kalenicą.^[1][5]

Ramy ustawia się kolejno wzdłuż osi budynku, a następnie łączy płatwiami, poszyciem albo prefabrykowanymi elementami połaci. Pionowe ściany szczytowe mogą być wykonywane w konstrukcji szkieletowej i często zawierają większe przeszklenia. Na parterze umieszcza się zazwyczaj przestrzeń dzienną, kuchnię i urządzenia sanitarne, natomiast pod kalenicą – antresolę albo niewielką kondygnację sypialną.^[1][5]

Zaletą układu jest możliwość stosowania jednakowych ram, ograniczenie liczby odrębnych elementów ściennych oraz stosunkowo szybki montaż. Strome połacie ułatwiają odprowadzanie wody i zsuwanie się śniegu, a regularna konstrukcja dobrze nadaje się do prefabrykacji i transportowania w postaci gotowego zestawu części.^[1]

Trójkątny przekrój ogranicza natomiast powierzchnię użytkową przy bocznych krawędziach budynku. Skosy utrudniają ustawianie wysokich mebli, prowadzenie instalacji i uzyskanie pełnej wysokości pomieszczeń. W budynkach całorocznych konieczne jest także właściwe rozwiązanie izolacji termicznej i wentylacji rozległych połaci, które pełnią jednocześnie funkcję ścian i dachu.^[1][6]

Ze względu na te ograniczenia A-frame rozpowszechnił się przede wszystkim jako niewielki dom wakacyjny, narciarski lub weekendowy. Rzadziej stosowano go jako pełnowymiarowy dom mieszkalny, w którym ograniczenia wynikające ze skosów miały większe znaczenie dla codziennego użytkowania.^[1]

Budynki, w których stromy dach stanowił większą część zewnętrznej osłony, występowały w różnych kulturach przed wykształceniem się nowoczesnego typu A-frame. Podobne rozwiązania stosowano w sezonowych schronieniach, budynkach gospodarczych i architekturze terenów o dużych opadach śniegu, gdzie znaczny kąt nachylenia połaci miał przede wszystkim znaczenie praktyczne.^[1]

Formalne podobieństwo dawnych budynków do współczesnych domów A-frame nie oznacza jednak bezpośredniej ciągłości projektowej. Nowoczesny typ rozwinął się jako część XX-wiecznego rynku budownictwa wypoczynkowego, związanego z motoryzacją, turystyką weekendową, przemysłem materiałów drewnopochodnych i katalogową sprzedażą projektów oraz zestawów budowlanych.^[1]

Za jeden z najwcześniejszych udokumentowanych przykładów nowoczesnego domu zbliżonego do A-frame uznaje się letni dom Giseli Bennati w Lake Arrowhead w Kalifornii, zaprojektowany przez Rudolfa M. Schindlera. Pierwsze szkice wykonano w 1934 roku, natomiast realizację ukończono w drugiej połowie lat 30. Konstrukcję dostosowano do górskiej lokalizacji oraz sezonowego użytkowania.^[7]

W 1953 roku architekt Henrik Bull wspólnie z Johnem Flenderem zbudował domek narciarski typu A-frame w Stowe w stanie Vermont. Projekt należał do wczesnych przykładów powiązania trójkątnej konstrukcji z powojennym rozwojem narciarstwa, motoryzacji oraz niewielkich domów wypoczynkowych dostępnych dla amerykańskiej klasy średniej.^[8][1]

Duży wpływ na popularyzację trójkątnego domu wakacyjnego miał budynek Elizabeth „Betty” Reese, zaprojektowany przez Andrew Gellera w 1955 roku w Sagaponack na Long Island. Nie był on jeszcze regularnym, symetrycznym A-frame znanym z późniejszych katalogów: Geller przekształcił jedną z połaci, otworzył wnętrze w stronę oceanu i dostosował konstrukcję do silnych wiatrów występujących na nadmorskiej wydmie.^[9]

Publikacja domu Reese w „The New York Times” 5 maja 1957 roku przyczyniła się do rozpowszechnienia trójkątnej bryły jako symbolu nowoczesnego, niedrogiego wypoczynku. Projekt Gellera nie był pierwszym budynkiem tego typu, ale jego prezentacja prasowa pomogła przekształcić pojedynczą realizację w łatwo rozpoznawalny wzór domu wakacyjnego.^[1][9]

Masowa popularność A-frame przypadła na okres od końca lat 50. do lat 70. XX wieku. W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie sprzyjały jej wzrost zamożności klasy średniej, indywidualna motoryzacja, rozwój sieci drogowej oraz upowszechnienie weekendowych wyjazdów poza miasto.^[1]

Domek wakacyjny przestawał wówczas być wyłącznie rezydencją najzamożniejszych, a stawał się produktem oferowanym jako dokumentacja projektowa, komplet prefabrykowanych paneli albo zestaw przeznaczony do samodzielnego montażu. Powtarzalna rama mogła być wydłużana przez dodawanie kolejnych segmentów, dzięki czemu jeden system pozwalał tworzyć budynki o różnej powierzchni.^[1]

Istotną rolę w rozwoju typu odgrywali producenci drewna konstrukcyjnego i sklejki, którzy publikowali projekty pokazujące możliwości nowych materiałów. Zachowane szkice przygotowane w 1956 roku dla Douglas Fir Plywood Association dokumentują związek między popularyzacją A-frame, promocją sklejki oraz przemysłowym rozwojem lekkiego budownictwa drewnianego.^[10]

W Polsce forma A-frame zaczęła pojawiać się w szerszej ofercie budownictwa rekreacyjnego na początku lat 70. XX wieku. Zjawisko wiązało się ze wzrostem zainteresowania indywidualnymi działkami letniskowymi, rozwojem motoryzacji, stopniowym wprowadzaniem wolnych sobót oraz zapotrzebowaniem zakładowych ośrodków wypoczynkowych na szybko wznoszone obiekty noclegowe.^[3]

Polski rynek prefabrykowanych domków rekreacyjnych był rozproszony pomiędzy zakłady przemysłu drzewnego, spółdzielnie pracy, przedsiębiorstwa terenowe, organizacje społeczne i zakłady należące do Zjednoczenia „Stolbud”. Poszczególne projekty różniły się technologią, standardem, materiałami oraz skalą produkcji, natomiast określenie „namiotowy” stosowano wobec kilku niezależnie opracowywanych konstrukcji.^[3][4]

W czerwcu 1972 roku magazyn „Relaks”, wydawany jako dodatek do „Kuriera Polskiego”, opublikował ofertę Spółdzielni Pracy „Współczesna”, obejmującą niewielkie domki kempingowe o trójkątnym przekroju. Były one znacznie mniejsze od późniejszej Brdy i miały charakter prostych pawilonów noclegowych, ale ich obecność w ofercie pokazuje, że forma A-frame była już znana krajowym producentom.^[11]

W 1974 roku w cyklu prasowym „A mnie marzy się letnia chata” prezentowano między innymi model Kampinos V, należący do grupy domków o mocno obniżonych połaciach dachowych. W tym samym okresie Warszawskie Zakłady Stolarki Budowlanej pokazały altanę AL-5, której wąska, trójkątna elewacja i stromy dach nawiązywały do mody na konstrukcje namiotowe.^[12][13]

Altana AL-5 nie utrzymała się w późniejszej ofercie Stolbudu. Pozostała przykładem eksperymentowania z trójkątną bryłą w skali bliższej altanie ogrodowej niż pełnemu domowi letniskowemu.^[3]

Jednym z najwcześniejszych polskich domów rekreacyjnych typu A-frame oferowanych w większej skali był Szałas, produkowany przez Zakład Zadrzewień i Zieleni Ligi Ochrony Przyrody. Jego ofertę przedstawiono między innymi w magazynie „Relaks” w czerwcu 1975 roku.^[14]

Szałas miał ogólny układ i gabaryty zbliżone do późniejszej Brdy, dlatego zachowane egzemplarze bywają z nią mylone. Jedną z najbardziej widocznych różnic był niewielki balkon umieszczony w ścianie szczytowej na poziomie górnej kondygnacji. W Brdzie zamiast balkonu występowało wysunięcie pomieszczenia piętra oraz odmiennie skomponowana stolarka elewacji.^[15]

Konstrukcję Szałasu wykonywano częściowo z materiałów odpadowych. Początkowo stosowano izolację z miękkich płyt pilśniowych, a wnętrza wykańczano płytami „Bipam”, wytwarzanymi ze sprasowanych odpadów okleiny. Otwory okienne i drzwiowe były bardziej rozdzielone niż w Brdzie, co upraszczało wykonanie i ograniczało powierzchnię przeszkleń.^[15]

Najbardziej rozpowszechniona polska rodzina domków A-frame wywodziła się z projektu opracowanego przez zespół architekta Tadeusza Orgelbranda w zapleczu badawczo-projektowym Zjednoczenia Przemysłu Stolarki Budowlanej „Stolbud” w Wołominie. Dokumentację przekazano do zatwierdzenia w 1972 roku, a projekt funkcjonował początkowo pod nazwą Tramp.^[16]

W połowie lat 70. planowano stworzenie rodziny dziesięciu domków namiotowych różniących się długością i liczbą powtarzalnych ram. Przyjęto szerokość podstawy wynoszącą 5 m, natomiast kolejne segmenty konstrukcji miały wydłużać budynek o 1,2 m. W katalogach pojawiały się między innymi oznaczenia Tramp-3, Tramp-20 i Tramp-30.^[4][3]

Najmniejsze warianty miały pełnić funkcję prostych domków weekendowych, natomiast największe mogły być dzielone na dwa niezależne lokale. Planowanej rodziny nie wdrożono jednak w całości, a podstawowym modelem produkowanym seryjnie został Tramp-20, później oznaczany nazwą handlową Brda lub Brda-20.^[4][16]

Nazwy „Tramp” i „Brda” występowały przez pewien czas równolegle. W części zachowanej dokumentacji wcześniejsze oznaczenie zostało wykreślone lub zastąpione nową nazwą, natomiast dokładny moment podjęcia decyzji o zmianie nazewnictwa nie został ustalony.^[16]

Brda była dwukondygnacyjnym domkiem o całkowitej powierzchni podłóg wynoszącej 58,4 m². Jej konstrukcję tworzyły drewniane, trójkątne ramy nazywane „kozłami”, prefabrykowane panele połaci dachowych oraz gotowe elementy podłóg, ścian szczytowych, przegród wewnętrznych i stolarki.^[5]

Poszczególne ramy składano najpierw na ziemi, a następnie podnoszono do pionu i ustawiano wzdłuż osi budynku. Konstrukcja została opracowana w taki sposób, aby domek mógł być montowany ręcznie przez kilkuosobową ekipę, bez użycia dźwigu lub innego ciężkiego sprzętu.^[5]

Produkcję Brdy prowadzono w Zakładach Stolarki Budowlanej w Bydgoszczy. Model Brda-20 przedstawiono w krajowej prasie w 1976 roku, jednak początkowo znaczna część produkcji była przeznaczona na eksport oraz dla państwowych i zakładowych ośrodków wypoczynkowych.^[17][3]

Pod koniec 1976 roku bydgoski Stolbud zapowiedział przeznaczenie pierwszej większej puli Brd na krajowy rynek detaliczny. Od tego czasu domki zaczęły trafiać również na prywatne działki rekreacyjne, choć ich zakup nadal wymagał składania zamówienia bezpośrednio w strukturach sprzedaży Stolbudu.^[3]

Na podstawie konstrukcji podstawowego domku opracowano większą odmianę B-90, mającą około 90 m² powierzchni. Model przeznaczano przede wszystkim na eksport i prezentowano między innymi na targach budowlanych w Brukseli. Nie uzyskał on w Polsce popularności porównywalnej z podstawową Brdą.^[18][3]

Badania zachowanych zespołów wypoczynkowych w Wielkopolsce wykazały obecność domków rodziny Tramp między innymi w Sierakowie, Stęszewie i Jankowie Dolnym. Część obiektów została po 1989 roku przebudowana, docieplona lub powiększona, przez co ich pierwotna forma jest obecnie słabiej czytelna.^[19]

Nie wszystkie polskie domki o stromych dachach były konstrukcjami A-frame w ścisłym znaczeniu. Projekty Lubogoszcz i JK-40, produkowane przez Spółdzielnię Pracy i Użytkowników „Zdrój” w Mszanie Dolnej, wykorzystywały rozbudowane połacie dachowe, gont oraz przeszklenia szczytowe, ale łączyły je z formami inspirowanymi architekturą regionalną.^[3][20]

Dach w Lubogoszczy i JK-40 nie zawsze zastępował całe boczne ściany budynku, dlatego projekty te można traktować jako konstrukcje pokrewne albo inspirowane typem A-frame, a nie jako jego najbardziej regularne przykłady.^[3][20]

Także część modeli z rodziny „Kampinos” wykorzystywała trójkątny przekrój albo silnie obniżone połacie, jednak inne domki tej serii miały tradycyjne ściany zrębowe i dach osadzony ponad nimi. Nazwa „Kampinos” obejmowała więc kilka rozwiązań i nie oznaczała jednego systemu konstrukcyjnego.^[3][4]

Rozbudowana oferta polskiego budownictwa rekreacyjnego obejmowała także domki DMT Stolbudu, konstrukcje Zjednoczenia Produkcji Leśnej „Las” oraz modele „Dąbrowa”, „Mazowsze”, „Wisła”, „Roztocze” i „Tu Dąb”. Większość należała do innych typów konstrukcyjnych, lecz rozwijała się w tym samym okresie i odpowiadała na podobne zapotrzebowanie na prefabrykowany, możliwy do przewiezienia i stosunkowo szybko zmontowany dom letniskowy.^[4][3]

Wyrazisty kształt Brdy sprawił, że jej nazwa zaczęła być w Polsce używana potocznie wobec niemal wszystkich domków o przekroju trójkątnym. Prowadzi to do błędnego identyfikowania jako Brdy domków Szałas, mniejszych wariantów Trampa, konstrukcji wykonywanych według indywidualnych projektów oraz późniejszych naśladownictw.^[15][16]

Rozpoznanie konkretnego modelu wymaga uwzględnienia proporcji bryły, układu ścian szczytowych, podziałów stolarki, obecności balkonu oraz sposobu rozwiązania tarasu. W oryginalnej Brdzie charakterystyczne były zintegrowane przeszklenia frontowe, smukłe podziały stolarki, wysunięta część piętra oraz taras biegnący wzdłuż elewacji frontowej.^[5][15]

Wiele domków typu A-frame zostało z czasem przebudowanych przez użytkowników. Dodawano pionowe ścianki, werandy, przybudówki, lukarny i kolejne warstwy ocieplenia, co poprawiało warunki użytkowe i zwiększało powierzchnię, ale często zacierało pierwotny układ konstrukcyjny, w którym dach stanowił niemal całą boczną osłonę budynku.^[19][3]

• Domek Brda
• dom letniskowy
• budownictwo prefabrykowane
• budownictwo drewniane
• wczasy pracownicze

• Zdzisław Kazimierczuk, Letni domek dla każdego, Sport i Turystyka, Warszawa 1976.
• Mikołaj Krupa, Brda. Wczasy z fabryki, Wydawnictwo Inna Warszawa, Warszawa 2026, ISBN 978-83-952717-3-1.
• Jerzy Mokrzyński, Domki rekreacyjne, Arkady, Warszawa 1977.
• Chad Randl, A-frame, Princeton Architectural Press, New York 2004, ISBN 978-1-56898-410-0.