Adam Stanowski

Adam Stanowski

Data i miejsce urodzenia	19 kwietnia 1927 Gdańsk
Data i miejsce śmierci	7 lutego 1990 Lublin
Senator I kadencji
Okres	od 18 czerwca 1989 do 7 lutego 1990
Przynależność polityczna	Obywatelski Klub Parlamentarny
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Adam Stanowski, ps. Saski (ur. 19 kwietnia 1927 w Gdańsku, zm. 7 lutego 1990 w Lublinie) – polski działacz katolicki, więzień stalinowski, opozycjonista w czasach PRL, senator I kadencji.

Syn Stanisława (1886–1963), m.in. urzędnika polskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych z siedzibą w Wolnym Mieście Gdańsku i następnie w Toruniu, działacza Stronnictwa Pracy i Stronnictwa Demokratycznego, oraz Zofii z domu Lateiner (1898–1980), urzędniczki^[1].

Od 1941 w konspiracyjnych grupach katolickich związanych z Sodalicją Mariańską, od 1942 w Szarych Szeregach, od 1943 żołnierz Armii Krajowej w Zgrupowaniu Pułku „Baszta”^[1]. Był uczestnikiem powstania warszawskiego (pseudonim Saski), uległ poparzeniu w pierwszym dniu walk. Przebywał kolejno w szpitalu prowadzonym przez elżbietanki w Warszawie, w wojskowym obozie przejściowym w Skierniewicach i w tamtejszym szpitalu św. Stanisława^[1][2][3].

Po wojnie działacz akademickiej Sodalicji Mariańskiej, był zastępcą prefekta tymczasowego zarządu koła gdańskiego, następnie w latach 1948–1949 prefektem organizacji na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i sekretarzem generalnym krajowego Związku Akademickich Sodalicji Mariańskich (ZASM)^[1]. W latach 1949–1950 studiował pedagogikę społeczną pod kierunkiem Heleny Radlińskiej i Sergiusza Hessena na Uniwersytecie Łódzkim, uzyskując absolutorium. W październiku 1950 wstąpił do Wyższego Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Warszawie^[1]. Aresztowany przez funkcjonariuszy UB w lutym 1949 w związku ze śledztwem przeciw organizacji Juventus Christiana (zwolniony po 3 miesiącach) i ponownie w grudniu 1950 jako były członek kierownictwa ZASM^[1]. W 1951 skazany wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie na 7 lat pozbawienia wolności, więziony w Zakładzie Karnym we Wronkach; został zwolniony w 1955^[1].

W 1956 ukończył pedagogikę na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. W 1969 uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim stopień naukowy doktora, broniąc pracy Odpowiedzi autoidentyfikacyjne jako wskaźnik postaw wobec religii, przygotowanej pod kierunkiem Stefana Nowaka^[1]. Od połowy lat 50. był pracownikiem naukowym KUL oraz działaczem Klubu Inteligencji Katolickiej, w latach 1969–1971 zasiadał w zarządzie KIK^[1]. Przez wiele lat pełnił funkcję redaktora miesięcznika „Więź” oraz redaktora „Zeszytów Naukowych KUL”.

W październiku 1967 jako delegat Episkopatu Polski brał udział w III Światowym Kongresie Apostolstwa Świeckich w Rzymie^[1]. Od połowy lat 70. prowadził aktywną działalność opozycyjną. W 1976 sygnował List 101, zainicjowany przez przeciwników zmian w Konstytucji PRL. Autor artykułów w niezależnym piśmie „Spotkania”. W 1978 został jednym z członków założycieli i wykładowcą Towarzystwa Kursów Naukowych.

Był tajnym współpracownikiem SB jako TW „Romuald”^[4][5]. Miał być zarejestrowany do 1982^[6]. W latach 1982–1989 był rozpracowywany przez funkcjonariuszy bezpieki^[7].

W 1980 został przewodniczącym tymczasowego komitetu założycielskiego, a następnie komisji uczelnianej NSZZ „Solidarność” na KUL; ze względu na stan zdrowia zrezygnował w październiku 1981. Wszedł w skład MKZ Regionu Środkowo-Wschodniego związku, a w 1981 stanął na czele zespołu doradców zarządu regionu. Był redaktorem naczelnym niezależnego pisma „Miesiące” oraz ekspertem na I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „S” w Gdańsku^[7]. W stanie wojennym członek tajnego Tymczasowego Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego NSZZ „Solidarność”^[8], kierownik podziemnej Wszechnicy Związkowej oraz uczestnik niejawnej Rady Edukacji Narodowej^[1]. Po zakończeniu stanu wojennego był współzałożycielem Klubu Katolickiego w Lublinie, zorganizowanego w opozycji do lubelskich struktur KIK kierowanych przez Ryszarda Bendera, a następnie jego prezesem (1985–1987)^[1][9]. Działał w ruchu Comunione e Liberazione, współpracował ze stowarzyszeniem Russia Cristiana(inne języki)^[1]. W latach 1986–1990 był współtwórcą i kierownikiem Studium Katolickiej Nauki Społecznej przy Duszpasterstwie Ludzi Pracy w Stalowej Woli. W maju 1989 na polecenie Senatu KUL współorganizował filię Wydziału Nauk Społecznych KUL w Stalowej Woli^[1]. Do końca lat 80. wielokrotnie zatrzymywany i poddawany rewizjom^[6].

Członek Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie^[7]. Brał udział w rozmowach Okrągłego Stołu w podzespole do spraw oświaty, nauki i postępu technicznego. W czerwcu 1989 został wybrany na senatora I kadencji z ramienia Komitetu Obywatelskiego w województwie lubelskim. Zmarł w lutym 1990 w trakcie senackiej kadencji. Pochowany w części komunalnej cmentarza przy ul. Lipowej w Lublinie (kwatera P4KK/1/26)^[10].

W 1958 zawarł związek małżeński z Aliną z domu Samborską^[1] (1930–2012^[11]), działaczką harcerską i nauczycielką akademicką^[1]. Miał z nią trzech synów: Krzysztofa Piotra, Macieja i Jana Michała^[1].

• Czego Sobór oczekuje od nas?, „Tygodnik Powszechny”, nr 6, 1963.
• Helena Radlińska, „Znak”, nr 21, 1969, s. 1333–1340.
• Chrześcijanie wobec praw człowieka. Dyskusja panelowa w KIK-u w Warszawie, „Spotkania”, nr 3–4, 1978, s. 14–17.
• Polacy wobec wyboru Papieża – badania ankietowe, 1979.
• Czym jest „non violance”, „Spotkania”, nr 31, 1986, s. 164–172.
• Uniwersytet ludowy i młode pokolenie chłopów, 1981.
• Razem czy osobno. Perspektywy niezależnego i autentycznego ruchu harcerskiego po VII zjeździe ZHP. Próba ekspertyzy, „Bratnie słowo. Pismo Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego”, nr 5, 1981, s. 1–3.
• Droga Krzyżowa, 1982.
• Ojczyzna – nauka – cnota. Od filomatów do harcerstwa, „Zeszyty Bratniego Słowa”, nr 1, 1985, s. 21–32.

• Życiorys, adamstanowski.org [zarchiwizowane 2016-03-04] .
• MirosławaM. Łątkowska MirosławaM., AdamA. Borowski AdamA., Adam Stanowski, encysol.pl [zarchiwizowane 2019-01-28] .
• Andrzej A.A.A. Zięba Andrzej A.A.A., Adam Stanowski, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online], Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny [dostęp 2025-05-03] . Wersja drukowana: Polski Słownik Biograficzny, t. 42, Instytut Historii PAN, 2003–2004 .
• AlfredA. Wierzbicki AlfredA. (red.), Adam Stanowski (1927–1990), Lublin: Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej „Gaudium”, 2004, ISBN 83-89659-10-7 .