Akcja K

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Akcja K (cz. Akce K, słow. Akcia K; litera „K” od cz. kláštery i słow. kláštory – klasztory) – przeprowadzona wiosną 1950 roku ogólnopaństwowa operacja władz komunistycznej Czechosłowacji, której celem była przymusowa likwidacja męskich zakonów i zgromadzeń zakonnych, zajęcie należących do nich budynków oraz odizolowanie zakonników od społeczeństwa. Operację przeprowadziły przede wszystkim Státní bezpečnost (StB), Korpus Bezpieczeństwa Narodowego (SNB) i Milicja Ludowa, miejscami przy udziale wojska^[1][2].

Pierwsza fala operacji została przeprowadzona w nocy z 13 na 14 kwietnia 1950 roku. Druga nastąpiła w Czechach i na Morawach w nocy z 27 na 28 kwietnia, a na Słowacji z 3 na 4 maja. Pierwsza noc operacji jest na Słowacji określana jako barbarzyńska noc (słow. Barbarská noc), natomiast w Czechach także jako noc św. Bartłomieja zakonników (cz. Bartolomějská noc řeholníků)^[3].

Według najczęściej przytaczanego bilansu w wyniku Akcji K zlikwidowano 219 domów zakonnych i pozbawiono wolności 2376 zakonników. Spośród nich 2201 umieszczono w klasztorach centralizacyjnych, a 175 w ośrodkach internowania^[4]. Akcja nie została przeprowadzona na podstawie orzeczeń sądowych ani obowiązującego aktu prawnego dopuszczającego zbiorową likwidację zakonów i internowanie ich członków^[4][5].

Po przejęciu pełni władzy przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji w lutym 1948 roku rozpoczęto podporządkowywanie państwu Kościołów i związków wyznaniowych. Zakony uznawano za szczególnie trudne do kontrolowania ze względu na ich wewnętrzną organizację, zależność od przełożonych znajdujących się poza granicami państwa, działalność wychowawczą i wydawniczą oraz wpływ na młodzież i miejscową ludność^[2][4].

Pierwsze działania przeciwko poszczególnym klasztorom podejmowano już latem 1948 roku. Towarzyszyły im rewizje, aresztowania zakonników i oskarżenia o ukrywanie przeciwników politycznych, nielegalną działalność oraz utrzymywanie kontaktów z zagranicą. W 1949 roku władze przeprowadziły również kampanię tak zwanej państwowej Akcji Katolickiej, a jesienią uchwaliły ustawy zwiększające kontrolę administracji nad Kościołami^[2][6].

Pierwsze konkretne postulaty likwidacji klasztorów przedstawiono w kwietniu 1949 roku podczas narady pracowników kościelnych komitetów wykonawczych Frontu Narodowego. 22 sierpnia 1949 roku Prezydium Komitetu Centralnego KPCz zatwierdziło ogólny plan skupienia zakonników w wybranych budynkach. Przygotowanie operacji powierzono Państwowemu Urzędowi do Spraw Kościelnych (cz. Státní úřad pro věci církevní, SÚC), a na Słowacji jego odpowiednikowi – Słowackiemu Urzędowi do Spraw Kościelnych (słow. Slovenský úrad pre veci cirkevné, SLOVÚC)^[1][7].

20 stycznia 1950 roku Prezydium KC KPCz zatwierdziło bardziej szczegółowy plan. Początkowo przewidywano stopniowe skupianie zakonników, ostatecznie jednak zdecydowano się na dwie przeprowadzone w krótkim odstępie fale. Miało to uniemożliwić zakonnikom ukrycie się, zabezpieczenie majątku lub zorganizowanie protestów społecznych^[1][8].

Bezpośrednim przygotowaniem propagandowym do likwidacji zakonów był pokazowy proces dziesięciu znanych zakonników, określany nazwą „Machalka i inni” (cz. Machalka a spol.). Wśród oskarżonych znaleźli się między innymi premonstratensi Augustin Machalka i Vít Tajovský, jezuici František Šilhan, Adolf Kajpr i František Mikulášek, dominikanin Silvestr Braito, franciszkanin Jan Evangelista Urban oraz redemptorysta obrządku bizantyjskiego Ivan Mastiliak^[4][1].

Oskarżonym zarzucono między innymi zdradę stanu, szpiegostwo, współpracę z zagranicznymi ośrodkami kościelnymi i ukrywanie przeciwników ustroju. Podczas śledztwa byli poddawani presji psychicznej, wielogodzinnym przesłuchaniom, ograniczaniu snu i jedzenia oraz innym formom przymusu. Proces odbył się na przełomie marca i kwietnia 1950 roku. Mastiliak został skazany na dożywotnie pozbawienie wolności, a pozostali oskarżeni otrzymali wieloletnie wyroki^[4][2].

Procesowi towarzyszyła kampania prasowa przedstawiająca klasztory jako ośrodki szpiegostwa, magazyny broni i miejsca ukrywania „wrogów ludowej demokracji”. Rozpoczęcie Akcji K zaplanowano na kilka dni po ogłoszeniu wyroków, aby wykorzystać efekt propagandowy procesu do uzasadnienia operacji przed opinią publiczną^[1][3].

Państwowe służby sporządziły ewidencję domów zakonnych i ich mieszkańców. Dla poszczególnych klasztorów przygotowano imienne wykazy zakonników, plany budynków, informacje o liczbie pracowników świeckich oraz zestawienia potrzebnych pojazdów i funkcjonariuszy. Oddzielnie wskazano przełożonych i zakonników uznawanych za szczególnie wpływowych lub „reakcyjnych”, których zamierzano odizolować od pozostałych^[3][7].

Instrukcje przewidywały otoczenie klasztoru, zgromadzenie wszystkich mieszkańców w jednym pomieszczeniu, przeprowadzenie rewizji, przesłuchanie przełożonych i przewiezienie zakonników do wyznaczonych ośrodków. Administracja miała również zabezpieczyć budynki, przeprowadzić inwentaryzację majątku oraz wyznaczyć duchownych akceptowanych przez władze, którzy zastąpiliby zakonników przy kościołach klasztornych^[7][9].

Na Słowacji przygotowaniami kierował SLOVÚC, na którego czele stał Ladislav Holdoš. Koordynację działań powierzono grupom działającym w Pradze i Bratysławie. Dokładny termin operacji przekazano terenowym dowódcom dopiero 13 kwietnia, pozostawiając im około dwunastu godzin na ostateczne przygotowania^[7].

Pierwsza fala, określana jako K1, rozpoczęła się około północy z 13 na 14 kwietnia 1950 roku. Uzbrojeni funkcjonariusze StB i SNB oraz członkowie Milicji Ludowej otoczyli klasztory należące do najliczniejszych lub uznawanych za najbardziej niebezpieczne zgromadzeń. Tam, gdzie nie otwarto bram, służby wchodziły do budynków siłą^[2][3].

Zakonnicy byli budzeni, gromadzeni w jednym miejscu i informowani, że zostają przeniesieni z powodu rzekomej antypaństwowej działalności zakonów. Pozwalano im zabrać niewielką ilość odzieży i przedmiotów osobistych, po czym przewożono ich autobusami lub ciężarówkami do klasztorów centralizacyjnych i internowania. W opuszczonych budynkach przeprowadzano rewizje i spisywano majątek^[7][2].

W Czechach i na Morawach podczas pierwszej fali zajęto około 75 klasztorów. Na Słowacji internowano wówczas 881 członków jedenastu zakonów, między innymi franciszkanów, jezuitów, salezjanów, redemptorystów, premonstratensów i pocieszycieli^[1][2].

18 kwietnia państwowa agencja prasowa ČTK ogłosiła, że w klasztorach ukrywali się szpiedzy i przestępcy oraz że znajdowano w nich broń i materiały antypaństwowe. Władze twierdziły również, że opróżnione budynki zostaną przeznaczone głównie na cele socjalne, zdrowotne i mieszkaniowe^[3]. Późniejsze badania archiwalne nie potwierdziły propagandowych twierdzeń o odkryciu rozbudowanych składów broni lub siatek szpiegowskich. Jako obciążające materiały przedstawiano między innymi powielacze, listy pasterskie, druki religijne, broń pneumatyczną oraz rekwizyty teatralne^[4].

W Czechach i na Morawach druga fala operacji została przeprowadzona w nocy z 27 na 28 kwietnia. Objęła pozostałe męskie zakony i zgromadzenia, które nie zostały zlikwidowane podczas pierwszego uderzenia^[4][10].

Na Słowacji Akcję K2 przeprowadzono w nocy z 3 na 4 maja. Uderzono w pozostałe domy zakonne, w tym placówki werbistów, a działania skoncentrowano między innymi w Nitrze. Według danych słowackiego ÚPN obie fale objęły łącznie 1180 zakonników z 15 zakonów mieszkających w 76 klasztorach^[2][7].

Dane statystyczne w opracowaniach nie są całkowicie jednolite. Czescy badacze Karel Kaplan, Jana Váchová i Vojtěch Vlček podają dla całej Czechosłowacji 219 zlikwidowanych domów zakonnych i 2376 pozbawionych wolności zakonników, w tym 144 domy i 1240 zakonników w Czechach i na Morawach^[8][4]. Słowackie zestawienia uwzględniające obie fale podają natomiast 76 klasztorów i 1180 zakonników na Słowacji^[2].

W Czechach i na Morawach operacja przebiegła bez większego oporu społecznego, przede wszystkim ze względu na jej utajnienie i nocną porę. Do niewielkich protestów doszło między innymi w Hodoňovicach, Ostrawie i Ořechovie. W Hodoňovicach przed salezjańskim nowicjatem zebrało się kilkudziesięciu mieszkańców, natomiast w Ořechovie pierwszy oddział funkcjonariuszy musiał czasowo wycofać się z powodu zgromadzenia wiernych^[4].

Silniejsze protesty wystąpiły na Słowacji. W Spiskim Czwartku przeciwko zgromadzonym mieszkańcom użyto gazu łzawiącego. Do najpoważniejszego starcia doszło w okolicy klasztoru w Podolińcu, gdzie mieszkańcy próbowali dostać się do ośrodka i uwolnić internowanych. Funkcjonariusze użyli strzałów ostrzegawczych, bagnetów, a następnie ostrej amunicji; jeden z uczestników protestu został postrzelony^[3][4].

Protesty i próby udzielania pomocy zakonnikom odnotowano również między innymi w Hlohovcu, Pezinku, Pruskiem i Malackach. Z powodu utrzymującego się zainteresowania miejscowej ludności część zakonników przenoszono do bardziej odizolowanych ośrodków^[4].

Władze rozróżniały klasztory centralizacyjne, do których kierowano większość zakonników, oraz ośrodki internowania przeznaczone dla przełożonych, znanych duszpasterzy i osób uznanych za szczególnie niebezpieczne politycznie. W praktyce również klasztory centralizacyjne działały jak miejsca pozbawienia wolności^[3][4].

Przetrzymywani zakonnicy podlegali regulaminom zbliżonym do więziennych. Ograniczano możliwość opuszczania budynków, korespondencję i kontakty z rodzinami. Byli zmuszani do pracy w rolnictwie, leśnictwie, zakładach przemysłowych, warsztatach krawieckich i stolarskich oraz przy prostych pracach ręcznych. Organizowano również szkolenia polityczne, które miały skłonić ich do porzucenia życia zakonnego i zaakceptowania ideologii komunistycznej^[2][4].

Najsurowszy reżim na Słowacji panował w Podolińcu. Klasztor był otoczony drutem kolczastym i strzeżony przez uzbrojonych funkcjonariuszy z psami. Okna zabezpieczono kratami, zbudowano wieżę strażniczą, a osoby naruszające regulamin karano zamknięciem w piwnicznej celi^[2].

Przez ośrodek w Želivie przeszło łącznie ponad 300 czeskich i słowackich zakonników. Większość klasztorów centralizacyjnych zlikwidowano w latach 1952–1953, lecz ośrodek w Želivie działał do 1955 roku. Ostatni ośrodek w Králíkach został zamknięty dopiero w 1960 roku^[4].

We wrześniu 1950 roku około 350 młodszych zakonników skierowano do Pomocniczych Batalionów Technicznych (PTP), w których wykonywali ciężką pracę bez broni. Innych kierowano do budowy zapór wodnych, kopalń, kamieniołomów i przedsiębiorstw budowlanych. Część zakonników została następnie aresztowana i skazana w procesach politycznych^[4].

Po wywiezieniu zakonników państwo przejęło faktyczną kontrolę nad klasztorami, ich wyposażeniem, bibliotekami, archiwami i majątkiem ziemskim. Budynki przekazywano między innymi wojsku, Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, komitetom narodowym, zakładom opiekuńczym, szkołom, więzieniom i przedsiębiorstwom państwowym. Wbrew wcześniejszej propagandzie tylko część obiektów przeznaczono na szpitale, cele społeczne lub mieszkania^[4][2].

Podczas inwentaryzacji i rozdzielania majątku część zabytkowych księgozbiorów, archiwaliów, dzieł sztuki, mebli i wyposażenia liturgicznego przekazano bibliotekom, muzeom i galeriom. Jednocześnie wiele przedmiotów zostało rozkradzionych, zniszczonych albo utraconych wskutek niewłaściwego przechowywania. Liczne zabytkowe budynki klasztorne, wykorzystywane później jako koszary, magazyny, więzienia lub zakłady lecznicze, uległy zaniedbaniu i poważnym przekształceniom^[4][11].

Nie wydano aktu prawnego rozwiązującego wszystkie męskie zakony. Zajęcie ich majątku próbowano częściowo zalegalizować już po przeprowadzeniu operacji. Zarządzenie Państwowego Urzędu do Spraw Kościelnych nr 351/1950 Ú.l. z 31 maja 1950 roku przekazywało zarząd nad majątkiem zakonnym „niesłużącym celom zakonnym” państwowemu funduszowi religijnemu. Ponieważ zakonników wcześniej przymusowo usunięto z klasztorów, władze mogły uznawać przejęte budynki za niesłużące już działalności zakonnej^[5][4].

Akcja K doprowadziła do faktycznego usunięcia męskich zakonów z życia publicznego Czechosłowacji. Przerwano prowadzone przez nie szkoły, internaty, wydawnictwa, domy rekolekcyjne i dzieła charytatywne. Wielu zakonników po zwolnieniu z internowania nie otrzymało zgody państwowej na pracę duszpasterską i musiało podjąć zatrudnienie fizyczne^[4].

Część wspólnot kontynuowała działalność w konspiracji. Potajemnie przyjmowano kandydatów, prowadzono nowicjaty i studia teologiczne oraz organizowano życie wspólnotowe w prywatnych mieszkaniach. Na Słowacji działalność podziemnych struktur zakonnych przyczyniła się między innymi do potajemnych święceń kapłańskich i biskupich. W 1951 roku potajemnie konsekrowani zostali jezuici Pavol Hnilica i Ján Chryzostom Korec^[12].

Po Akcji K władze rozpoczęły likwidację żeńskich zgromadzeń zakonnych w ramach Akcji Ř. Od lipca do jesieni 1950 roku tysiące zakonnic wywieziono do klasztorów centralizacyjnych lub skierowano do pracy w zakładach przemysłowych. Akcja K była także częścią szerszej kampanii antykościelnej obejmującej między innymi Akcję P, skierowaną przeciwko Kościołowi greckokatolickiemu, procesy duchownych oraz internowanie biskupów^[13][2].

Legalna działalność większości zakonów została wznowiona dopiero po aksamitnej rewolucji w 1989 roku. Rozpoczął się wówczas proces odzyskiwania części klasztorów i odbudowy struktur zakonnych. Nie wszystkie wspólnoty zdołały jednak powrócić do liczby członków i zakresu działalności sprzed 1950 roku.

Określenie „barbarzyńska noc” rozpowszechniło się na Słowacji między innymi dzięki wspomnieniom Jána Chryzostoma Korca, wydanym w 1990 roku pod tytułem Od barbarskej noci. W czeskiej historiografii i pamięci społecznej używane jest także określenie „noc św. Bartłomieja zakonników”^[3][14].

W 1993 roku 13 kwietnia ustanowiono na Słowacji dniem pamięci pod nazwą Dzień Niesprawiedliwie Prześladowanych (słow. Deň nespravodlivo stíhaných). Data znajduje się w słowackiej ustawie o świętach państwowych, dniach wolnych od pracy i dniach pamięci^[15].

W miejscach związanych z operacją odsłonięto tablice i pomniki. Jedna z tablic znajduje się przy dawnym jezuickim gimnazjum w Velehradzie, skąd w kwietniu 1950 roku wywieziono jezuitów i nowicjuszy. Rocznice Akcji K są obchodzone również w Podolińcu, Želivie, Bohosudovie i innych dawnych ośrodkach internowania^[16].

• Ján Milan Dubovský: Akcia kláštory. Komunistický režim na Slovensku v boji proti mužským reholiam v rokoch 1949–1952. Martin: Matica slovenská, 1998. ISBN 80-7090-499-2. (słow.).
• Pavol Jakubčin: Likvidácia reholí a ich život v ilegalite v rokoch 1950–1989. Bratislava: Ústav pamäti národa, 2010. ISBN 978-80-89335-32-9. (słow.).
• Karel Kaplan, Jana Váchová: Akce K – likvidace klášterů v roce 1950. Dokumenty a přehledy. Praha: Ústav pro soudobé dějiny AV ČR, 1993. (cz.).
• Ján Chryzostom Korec: Od barbarskej noci. Bratislava: Lúč, 1990. ISBN 80-7114-000-7. (słow.).
• Vojtěch Vlček. Likvidace mužských řádů v českých zemích v 50. letech ve středoevropském kontextu, aneb Ochráníme vás před hněvem pracujícího lidu. „Securitas Imperii”, s. 144–157, 2011. ISSN 1804-1612. (cz.). 

• Akcja K na stronie czeskiego Instytutu Badania Reżimów Totalitarnych (cz.)
• Akcja K na stronie słowackiego Instytutu Pamięci Narodu (słow.)
• Wirtualna wystawa Morawskiej Biblioteki Krajowej poświęcona Akcji K (cz.)