Alicja Czerkawska

Alicja Czerkawska

Alicja Wnorowska
Alicja Zapałowska

„Alina”, „Elżbieta”, „Ewa”

Data i miejsce urodzenia	16 października 1918 Morawica
Data i miejsce śmierci	29 kwietnia 2008 Przemyśl
Rodzice	Stanisław i Antonina Wnorowscy
Małżeństwo	1. Józef Zapałowski, 2. Józef Czerkawski
Dzieci	Stanisław Wnorowski
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Alicja Antonina Czerkawska, z domu Wnorowska, primo voto Zapałowska, ps. „Alina”, „Elżbieta”, „Ewa” (ur. 16 października 1918 w Morawicy, zm. 29 kwietnia 2008 w Przemyślu) – polska działaczka niepodległościowa.

Urodziła się 16 października 1918 w Morawicy^{[1][2][3][4][5]}. Była córką Stanisława Wnorowskiego (ur. 20 lipca 1876, oficer armii austriackiej i Wojska Polskiego^[5], zm. 9 kwietnia 1958^[6]) i Antoniny z domu Ziemba (ur. 4 stycznia 1890, zm. 9 kwietnia 1958)^[7].

W okresie II Rzeczypospolitej zamieszkała wraz z rodzicami w Przemyślu^[5]. W tym mieście w 1937 zdała egzamin dojrzałości^[5]. Podczas II wojny światowej pracowała w Przemyślu^[5]. U kresu działań wojennych i wkroczeniu sowietów we wrześniu 1944 przystąpiła do działalności niepodległościowej, zainspirowana przez Antoniego Słabosza ps. „Paweł” z Armii Krajowej, wuja swojej przyjaciółki Ireny Szajowskiej^[5][8]. Obie zostały zaprzysiężone wówczas do służby na rzecz Brygad Wywiadowczych Armii Krajowej, następnie podległych Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj, a ostatecznie Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość”^[4][5]. Posługiwała się pseudonimami „Alina”, „Elżbieta” oraz „Ewa”^[8][3].

Celem poszerzenia swojej działalności wywiadowczej w grudniu 1944 otrzymała polecenie zgłoszenia się do pracy w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Przemyślu^[8][4][5]. Tam od 12 stycznia 1945 była maszynistką w Sekcji VIII, a od 1 sierpnia 1945 referentem personalnym^[2]. W tym czasie zdobywała w PUBP informacje o różnym charakterze (np. dotyczące pracowników i struktury urzędu oraz osadzonych tamże), które przekazywała konspiracyjnej organizacji niepodległościowej^[4][5][3]. W styczniu 1946 została mianowana na stopień podporucznika WiN^[8]. W okresie pracy w UB poznała starszego o sześć lat Józefa Zapałowskiego, obywatela ZSRR, skierowanego z NKWD w stopniu porucznika Ludowego Wojska Polskiego do przemyskiego UB na stanowisko naczelnika, z którym się związała uczuciowo^[5]. Oboje otrzymali przeniesienie służbowe do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie (tam z polecenia władz podziemnych Alicja miała zdobywać nowe informacje w ramach swojej pracy wywiadowczej)^[5]. W okresie od 1 marca do 25 kwietnia 1946 pełniła stanowisko kierownika kancelarii w sekretariacie WUBP w Rzeszowie^[2]. Wówczas odeszła z pracy w WUBP, razem w z Józefem Zapałowskim, planując z nim osiąść w Krakowie, gdzie on miał zostać nauczycielem^[5]. 20 września 1946 oboje zostali aresztowani przez władze komunistyczne (prawdopodobnie przyczyniło się do tego wykrycie awansu Alicji na stopień porucznika, przyznany przez władze podziemia niepodległościowego)^[5][3]. Byli osadzeni w więzieniu na zamku w Rzeszowie^[5]. W marcu 1947, będąc w ósmym miesiącu ciąży, była sądzona przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Rzeszowie pod przewodnictwem sędziego Jana Lubaczewskiego oraz przy udziale sędziego Norberta Ołyńskiego^[3][5]. Wyrokiem WSR w Rzeszowie z 27 marca 1947 została skazana na karę śmierci, utratę praw na zawsze oraz utratę mienia^[3] (w tymże procesie kobiet działających na rzecz Brygad Wywiadowczych Maria Grzegorczyk na karę dożywotniego pozbawienia wolności, a Irena Szajowska została skazana na karę 15 lat pozbawienia wolności)^[5]. W dniu 22 kwietnia 1947 w celi śmierci w Rzeszowie urodziła syna Stanisława, bez niczyjej pomocy, po czym była pozostawiona w celi sama z noworodkiem^[5]. Cztery dni po porodzie otrzymała postanowienie Najwyższego Sądu Wojskowego z 21 kwietnia 1947 stwierdzające złagodzenie kary śmierci na karę dożywotniego pozbawienia wolności wraz z pozbawieniem praw publicznych na zawsze, które było motywowane byciem skazanej w ósmym miesiącu ciąży^[3][5]. 27 grudnia 1947 została skierowana wraz z synem do więzienia w Fordonie, a na miejscu oboje zostali rozłączeni^[5]. Początkowo władze komunistyczne odmawiały wydania dziecka krewnym Alicji Zapałowskiej, po czym w Fordonie będący w złym stanie zdrowia syn Stanisław został przekazany w grudniu 1947 jej siostrze, po mężu Iwczenko, z którą zamieszkiwał w kolejnych latach w Ostrzeszowie^[8][5].

Decyzją Rady Państwa z 6 sierpnia 1955 jej kara dożywocia została zamieniona na karę 10 lat pozbawienia wolności, a wykonanie reszty kary zawieszono na okres jednego roku^[3]. 24 sierpnia 1955 została zwolniona z zakładu karnego^[3][4][5]. Decyzją Wojskowego Sądu Garnizonowego w Krakowie z 18 maja 1956 na podstawie amnestii z 27 kwietnia 1956 kara więzienia została złagodzona do 5 lat i uznana za odbytą^[3]. Po odzyskaniu wolności powróciła z synem Stanisławem do Przemyśla^[8]. W kolejnych latach była inwigilowana przez służby komunistyczne^[5]. Była zatrudniona w Państwowym Przedsiębiorstwie Dom Książki w Rzeszowie^[4]. Została żoną Józefa Czerkawskiego (1912–2011)^[9].

13 czerwca 1992 została zrehabilitowana^[3]. Wspomnienia Alicji Wnorowskiej ukazały się w książce pt. Czerwona śmierć z 1997, autorstwa Skarbimira Sochy^[10]. Udzieliła wypowiedzi w filmie dokumentalnym pt. W imieniu Polski Ludowej. Jestem niewinna (2008, reż. Maria Miętus).

Zmarła 29 kwietnia 2008^[1]. Została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Głównym w Przemyślu^[1][8].

Historia Alicji Wnorowskiej została opowiedziana w książce Łukasza Modelskiego pt. Dziewczyny wojenne. Prawdziwe historie z 2011^[11]. Stanisław Wnorowski został prezesem Związku Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego Oddział w Rzeszowie^[12]. Jego historia została przedstawiona w filmie dokumentalnym pt. Więzienna kołyska (2017, reż. Mirosława Filpczyk)^[13][5].

21 października 2024 r. przy ulicy Matejki 13 w Przemyślu Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie odsłonił tablicę upamiętniającą Alicję Czerkawską^[14].

• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 26 maja 2007 za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, za patriotyczną postawę i męstwo)^[15]
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski^[5]