Alpkarakush

	Alpkarakush
	Oliver W. M. Rauhut i inni, 2024
	Okres istnienia: środkowa jura
	; Rekonstrukcja artystyczna Alpkarakush
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	Strunowce
Podtyp	Kręgowce
Nadgromada	Czworonogi
Gromada	Gady
Podgromada	Diapsydy
Infragromada	Archozauromorfy
Nadrząd	Dinozaury
Rząd	Gadyziomiedniczne
Podrząd	Teropody
Infrarząd	Karnozaury
Nadrodzina	Allozauroidy
Rodzina	Metriacanthosauridae
Podrodzina	Metriacanthosauridae
Rodzaj	Alpkarakush
Gatunek	A. kyrgyzicus
	Systematyka w Wikispecies

Alpkarakush – rodzaj dużej wielkości teropoda, należącego do rodziny Metriacanthosauridae. Występował na terenie Kirgistanu, w środkowej jurze, w wieku kelloweju, około 165 milionów lat temu. Do rodzaju należy tylko jeden gatunek – A. kyrgyzicus^[2].

Historia odkryć

Skamieniałości A. kyrgyzicus, zostały odkryte w formacji Balabansai, w stanowisku FTU-1 znajdującego się w dolinie Uurusai, nie opodal Tasz-Kömür (ok. 1000 m na zachód od centrum), w Dżalalabad na terenie Republiki Kirgiskiej. Materiał odnajdywano na przestrzeni lat 2005,2006,2014,2017 i 2023^[2].

Znaczenie odkrycia

A. kyrgyzicus to pierwszy opisany teropod z terenów Kirgistanu. Oprócz tego jego odkrycie uzupełnia lukę wiedzy o azjatyckich teropodach, a także wspiera hipotezę, że rodzina Metriacanthosauridae oraz inne linie teropodów mogły pierwotnie wyewoluować w Azji Południowo-Wschodniej, skąd rozprzestrzeniły się dalej^[2].

Etymologia

Nazwa rodzajowa Alpkarakush pochodzi do mitycznego ptaka z eposu Manas, natomiast epitet gatunkowy kyrgyzicus, odnosi się do Kirgistanu^[2].

Materiał kopalny

Holotyp to częściowy szkielet, który składa się z: obu kości zaoczodołowych, jednej kości kwadratowo-jarzmowej, dwóch trzonów kręgów grzbietowych, dwóch wyrostków kolczystych kręgów grzbietowych, jednego fragmentu łuku kręgowego kręgu grzbietowego, pięciu kręgów krzyżowych, sześciu żeber grzbietowych, jednego paliczka dłoni, jednego paliczka paznokciowego dłoni, jednej częściowej kości biodrowej, czterech częściowych kości łonowych, dwóch połączonych stawowo kości kulszowych, jednej kompletnej lewej kości udowej, jednej kompletnej prawej kości udowej, jednej kompletnej lewej kości piszczelowej, jednej kompletnej prawej kości piszczelowej, jednej prawie kompletnej kości strzałkowej, dwóch kości skokowo-piętowych, jednej częściowej dalszej kości stępu czwartej, jednej drugiej kości śródstopia, jednej lewej trzeciej kości śródstopia, jednej prawej trzeciej kości śródstopia, jednego paliczka stopy, dwóch paliczków paznokciowych stopy. Paratyp to mniejszy osobnik składający się z: czterech częściowych lewych i prawych kości łonowych, jednego bliższego fragmentu prawej kości kulszowej, jednej prawej kości piszczelowej. Oprócz tego, do rodzaju przypisano kilka izolowanych zębów^[2].

Charakterystyka i wygląd

Cechą diagnostyczną A. kyrgyzicus, jest niezwykle wyrośnięta, wystająca kość zaoczodołowa nad oczodołem, która tworzyła charakterystyczną strukturę przypominającą rogowa brew lub mały róg.

Długość ciała została oszacowana na 7-8 metrów, a waga na 1,3 tony. Jego kręgi grzbietowe posiadały specjalne otwory pneumatyczne prowadzące do pustych przestrzeni, co odciążało masywny szkielet zwierzęcia^[2].

Paleobiologia

Odkrycie dwóch osobników Alpkarakush w jednym miejscu, może być dowodem gregaryzmu, czyli zachowań stadnych. W wyniku analizy histologicznej kości, określono, że w chwili śmierci holotyp]miał około 17 lat. Oba osobniki były w wieku młodocianym^[2].

Teropod ten pełnił w swoim ekosystemie rolę drapieżnika szczytowego^[2].

Paleośrodowisko

Na terenie formacji Balabansai odnotowano występowanie między innymi: zauropodów z rodzaju Ferganasaurus^[3] i innych nie określonych szczątków przedstawicieli tego infrarzędu , nieokreślonych stegozaurydów, wątpliwego przedstawiciela Pachycephalosauria – Ferganocephale^[3], czy ptaków, płazów^[4], ryb, ssaków^[5] i nieokreślonego taksonu pterozaura^[6]. Florę reprezentują drzewa iglaste i paprocie^[7].

Przypisy

↑ Alpkarakush, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Oliver W MO.W.M. Rauhut Oliver W MO.W.M., Aizek AA.A. Bakirov Aizek AA.A., OliverO. Wings OliverO., Alexandra EA.E. Fernandes Alexandra EA.E., Tom RT.R. Hübner Tom RT.R., A new theropod dinosaur from the Callovian Balabansai Formation of Kyrgyzstan, „Zoological Journal of the Linnean Society”, 201 (4), 2024, zlae090, DOI: 10.1093/zoolinnean/zlae090, ISSN 0024-4082 [dostęp 2026-07-06] .
↑ ^a ^b Vladimir R.V.R. Alifanov Vladimir R.V.R., Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., Ferganasaurus verzilini , gen. et sp. nov., a new neosauropod (Dinosauria, Saurischia, Sauropoda) from the Middle Jurassic of Fergana Valley, Kirghizia, „Journal of Vertebrate Paleontology”, 23 (2), 2003, s. 358–372, DOI: 10.1671/0272-4634(2003)023[0358:FVGESN]2.0.CO;2, ISSN 0272-4634 [dostęp 2026-07-20] (ang.).
↑ Pavel P.P.P. Skutschas Pavel P.P.P., Mesozoic salamanders and albanerpetontids of Middle Asia, Kazakhstan, and Siberia, „Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments”, 93 (4), 2013, s. 441–457, DOI: 10.1007/s12549-013-0126-8, ISSN 1867-1594 [dostęp 2026-07-06] .
↑ ThomasT. Martin ThomasT., Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., Mammals from the Middle Jurassic Balabansai Formation of the Fergana Depression, Kyrgyzstan, „Journal of Vertebrate Paleontology”, 30 (3), 2010, s. 855–871, DOI: 10.1080/02724631003758045, ISSN 0272-4634 [dostęp 2026-07-06] .
↑ Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., ThomasT. Martin ThomasT., Aizek A.A.A. Bakirov Aizek A.A.A., Pterosaur and dinosaur remains from the Middle Jurassic Balabansai Svita in the northern Fergana Depression, Kyrgyzstan (Central Asia), „Palaeontology”, 48 (1), 2005, s. 135–155, DOI: 10.1111/j.1475-4983.2004.00437.x, ISSN 1475-4983 [dostęp 2026-07-06] (ang.).
↑ Кузичкина, Ю. М. (1979). „Балабансайская Свита”. In Министерство геологии СССР (ed.). Стратиграфический словарь СССР: Триас, Юра, Мелсборник [ Stratigraphic Dictionary of the USSR: Triassic, Jurassic, Cretaceous] (PDF). Leningrad: Недра. s. 49.

[itis-1] Alpkarakush, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[:0-2] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Oliver W MO.W.M. Rauhut Oliver W MO.W.M., Aizek AA.A. Bakirov Aizek AA.A., OliverO. Wings OliverO., Alexandra EA.E. Fernandes Alexandra EA.E., Tom RT.R. Hübner Tom RT.R., A new theropod dinosaur from the Callovian Balabansai Formation of Kyrgyzstan, „Zoological Journal of the Linnean Society”, 201 (4), 2024, zlae090, DOI: 10.1093/zoolinnean/zlae090, ISSN 0024-4082 [dostęp 2026-07-06] .

[alifanov-3] Vladimir R.V.R. Alifanov Vladimir R.V.R., Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., Ferganasaurus verzilini , gen. et sp. nov., a new neosauropod (Dinosauria, Saurischia, Sauropoda) from the Middle Jurassic of Fergana Valley, Kirghizia, „Journal of Vertebrate Paleontology”, 23 (2), 2003, s. 358–372, DOI: 10.1671/0272-4634(2003)023[0358:FVGESN]2.0.CO;2, ISSN 0272-4634 [dostęp 2026-07-20] (ang.).

[4] Pavel P.P.P. Skutschas Pavel P.P.P., Mesozoic salamanders and albanerpetontids of Middle Asia, Kazakhstan, and Siberia, „Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments”, 93 (4), 2013, s. 441–457, DOI: 10.1007/s12549-013-0126-8, ISSN 1867-1594 [dostęp 2026-07-06] .

[5] ThomasT. Martin ThomasT., Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., Mammals from the Middle Jurassic Balabansai Formation of the Fergana Depression, Kyrgyzstan, „Journal of Vertebrate Paleontology”, 30 (3), 2010, s. 855–871, DOI: 10.1080/02724631003758045, ISSN 0272-4634 [dostęp 2026-07-06] .

[6] Alexander O.A.O. Averianov Alexander O.A.O., ThomasT. Martin ThomasT., Aizek A.A.A. Bakirov Aizek A.A.A., Pterosaur and dinosaur remains from the Middle Jurassic Balabansai Svita in the northern Fergana Depression, Kyrgyzstan (Central Asia), „Palaeontology”, 48 (1), 2005, s. 135–155, DOI: 10.1111/j.1475-4983.2004.00437.x, ISSN 1475-4983 [dostęp 2026-07-06] (ang.).

[7] Кузичкина, Ю. М. (1979). „Балабансайская Свита”. In Министерство геологии СССР (ed.). Стратиграфический словарь СССР: Триас, Юра, Мелсборник [ Stratigraphic Dictionary of the USSR: Triassic, Jurassic, Cretaceous] (PDF). Leningrad: Недра. s. 49.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]