Ammolit

Ammolit (ang. ammolite) – rzadki organiczny kamień szlachetny utworzony ze skamieniałych, zmineralizowanych muszli amonitów^[1]. Materiał gemmologiczny składa się głównie z aragonitu odziedziczonego po pierwotnej masie perłowej muszli; jego gra barw wynika z interferencji światła w cienkich warstwach aragonitu, a nie z barwnika chemicznego^[2].

Najważniejsze złoża ammolitu jakości jubilerskiej znajdują się w południowej Albercie w Kanadzie, w osadach formacji Bearpaw(inne języki) odsłaniających się po wschodniej stronie Gór Skalistych. Materiał ten jest kojarzony przede wszystkim z doliną rzeki St. Mary i okolicami Lethbridge, gdzie od końca XX wieku rozwinięto jego wydobycie komercyjne^[2][3]. W kwietniu 2022 roku ammolit został ustanowiony oficjalnym kamieniem szlachetnym Alberty^[4].

Ze względu na cienką i kruchą warstwę barwną materiał jubilerski jest często stabilizowany żywicą oraz montowany w postaci dubletów i tripletów; szlifuje się go zwykle jako nieregularne kaboszony osadzane w złotej oprawie^[2].

W języku angielskim ammolit bywa sprzedawany także pod nazwami handlowymi ang. calcentine i ang. korite. W tradycji ludów Blackfoot (Czarne Stopy) znane są również nazwy aapoak („mały, pełzający kamień” w języku Kainai) oraz iniskim („kamień bizona”)^[5].

Źródłem ammolitu są muszle późnokredowych amonitów, przede wszystkim Placenticeras meeki i Placenticeras intercalare, rzadziej Baculites compressus. Zwierzęta te żyły w subtropikalnym Morzu Środkowego Zachodu, które w kredzie rozciągało się przez środkową część dzisiejszej Ameryki Północnej^[2][6].

Po śmierci amonitów ich muszle opadały na dno i były przykrywane drobnym, bentonitowym mułem, z którego powstały później łupki formacji Bearpaw. W wielu skamieniałościach aragonit został rozpuszczony albo zastąpiony stabilniejszym kalcytem lub pirytem. W przypadku ammolitu warstwa aragonitowej masy perłowej została jednak zachowana i uległa diagenetycznym przemianom, które wzmocniły iryzację^[2].

Warstwa ammolitowa jest bardzo cienka i zwykle pozostaje związana z ciemną matrycą skały osadowej, najczęściej łupku, wapienia lub marglu. Nacisk osadów powodował zgniatanie muszli i powstawanie licznych spękań; charakterystyczny wzór bywa w handlu opisywany jako „skóra smoka” lub wzór przypominający witraż^[2].

Skład chemiczny ammolitu jest zmienny. Oprócz aragonitu zawiera on w różnych proporcjach kalcyt, piryt, krzemionkę i inne domieszki mineralne; w warstwie muszli stwierdzano także pierwiastki śladowe, m.in. glin, bar, chrom, miedź, żelazo, magnez, mangan, stront, tytan i wanad^[7].

Materiał ma twardość zwykle ok. 3,5–4,5 w skali Mohsa, gęstość ok. 2,60–2,85 g/cm³ i zmienny współczynnik załamania światła, zazwyczaj w przybliżeniu 1,52–1,68. Ammolit jest nieprzezroczysty; pod promieniowaniem ultrafioletowym część okazów wykazuje żółtawą fluorescencję^[7][8].

Najbardziej cenioną cechą jest intensywna iryzacja. W przeciwieństwie do wielu kamieni barwnych, których kolor wynika z pochłaniania światła przez domieszki chemiczne, barwy ammolitu powstają przez interferencję fal świetlnych odbijanych od uporządkowanych, cienkich płytek aragonitu. Grubsze warstwy dają głównie czerwienie i zielenie, cieńsze sprzyjają błękitom i fioletom, które są rzadsze z powodu większej delikatności takiej struktury^[2].

Złoża związane z formacją Bearpaw ciągną się od Alberty przez Saskatchewan po Montanę, ale najcenniejszy materiał jubilerski jest znany przede wszystkim z południowej Alberty. Badania gemmologiczne GIA wskazują dolinę St. Mary River jako najważniejszy obszar występowania i wydobycia; odsłonięcia Bearpaw w innych dolinach rzecznych dostarczają amonitów, lecz ammolit był raportowany znacznie rzadziej^[2].

Duża część złóż leży na obszarze narodu Kainai(inne języki). Od końca lat 70. XX wieku komercyjną eksploatację prowadziła tam m.in. spółka Korite International(inne języki), która w literaturze gemmologicznej z początku XXI wieku była opisywana jako główne źródło materiału dostępnego na rynku^[2][3].

Wydobycie ma zwykle postać płytkich odkrywek. Skała jest wybierana koparkami, a następnie sortowana pod kątem obecności kolorowych warstw muszli. Materiał pozyskuje się także ze zbioru powierzchniowego w dolinach rzecznych, ale w ujęciu przemysłowym największe znaczenie miały odkrywki położone nad St. Mary River^[2].

W formacji Bearpaw wyróżnia się kilka poziomów zawierających ammolit. W strefie K materiał jest częsty, lecz zwykle silnie spękany i związany z konkrecjami syderytu; głębiej występuje mniej spękany materiał płytowy, określany w literaturze anglojęzycznej jako sheet ammolite, często związany z pirytem i trudniejszy do pozyskania. Mniejsza liczba spękań i większe, ciągłe pola barw podnoszą wartość takich okazów. Według aktualizacji opublikowanej w 2009 roku przesunięcie wydobycia w głębsze strefy formacji zwiększyło udział materiału płytowego w produkcji ammolitu jubilerskiego^[2][3].

Ammolit jest całkowicie zmineralizowany i w odróżnieniu od opalu nie pęka przez utratę wody, ale jest miękki, cienki i podatny na uszkodzenia mechaniczne. Dlatego duża część materiału jubilerskiego jest przed cięciem stabilizowana bezbarwną żywicą epoksydową lub inną żywicą syntetyczną, która ogranicza dalsze łuszczenie i chroni powierzchnię przed zarysowaniem^[9].

Najcieńsze warstwy ammolitowe są najczęściej montowane jako kamienie kompozytowe. W dubletach kolorowa warstwa jest przyklejona do ciemnego podłoża, np. skały macierzystej, czarnego onyksu lub szkła. W tripletach dodaje się przezroczystą, wypukłą osłonę ze spinelu syntetycznego, korundu syntetycznego, kwarcu lub szkła; osłona poprawia trwałość, a jej kształt może wzmacniać widoczną grę barw^[2].

W jubilerstwie ammolit szlifuje się przeważnie jako nieregularne kaboszony i oprawia w złoto, często z diamentami jako akcentami. Ze względu na kruchość najlepiej nadaje się do wisiorków, kolczyków i brosz; w pierścionkach powinien mieć twardą osłonę, typową dla tripletów. Do czyszczenia zaleca się łagodny roztwór mydła i ciepłej wody, a nie czyszczenie ultradźwiękowe^[9][10].

Jakość ammolitu jubilerskiego bywa określana systemami literowymi, np. od AAA lub AA do A−, ale skale te nie są w pełni znormalizowane i mogą różnić się między sprzedawcami. Wycena zależy przede wszystkim od liczby i intensywności barw, zmienności barw przy zmianie kąta obserwacji, jasności iryzacji, ciągłości powierzchni oraz stopnia obróbki i stabilizacji^[2].

Za szczególnie wartościowe uważa się okazy z trzema lub większą liczbą wyraźnych barw podstawowych albo z jednym–dwoma bardzo jasnymi, równomiernymi kolorami. Czerwień i zieleń są częstsze; błękity, fiolety i niektóre odcienie złote lub purpurowe pojawiają się rzadziej. Duże, nieprzerwane pola barw są zwykle cenione wyżej niż powierzchnie silnie popękane, z widoczną matrycą lub obcymi minerałami^[2].

Ammolit rzadko bywa przekonująco imitowany, ale może być mylony z innymi materiałami wykazującymi iryzację. Do podobnych wizualnie kamieni należą labradoryt, niektóre odmiany czarnego opalu i szklane imitacje opalu; odróżnia je m.in. przezroczystość, sposób przesuwania się barw i odmienna struktura powierzchni^[9][8].

Materiałem pokrewnym gemmologicznie jest lumachella, czyli dekoracyjny kamień ze skamieniałych muszli małży i ślimaków, spotykany m.in. we Włoszech i Austrii. Jej iryzacja jest jednak zwykle fragmentaryczna i słabsza niż w ammolicie, dlatego lumachella służy przede wszystkim jako kamień okładzinowy lub mozaikowy, a nie jako kamień jubilerski^[5].

Najbardziej zwodnicze imitacje mogą wykorzystywać barwioną masę perłową słuchotek, przykrytą przezroczystym syntetycznym kwarcem. Pod powiększeniem takie dublety można rozpoznać po skupieniach barwnika i pęcherzykach powietrza między warstwami, a także po jedwabistym połysku i charakterystycznych, falistych pasmach właściwych muszli słuchotek^[9].

• amonity
• aragonit
• masa perłowa
• opal

Zobacz multimedia związane z tematem: Ammolity