Aniela Dulska

Aniela Dulska – tytułowa bohaterka dramatu Moralność pani Dulskiej (1906) Gabrieli Zapolskiej. Matka Zbyszka, Meli i Hesi. Żona Felicjana, ciotka Juliasiewiczowej.

Właścicielka kamienicy, sprawująca ekonomiczną i obyczajową kontrolę nad otoczeniem, kierująca rodziną przy biernych mężach oraz posługują się moralnością jako narzędziem ochrony interesu i społecznych pozorów. Charakteryzuje ją kołtuństwo i hipokryzja. a także teatralność zachowania, gwałtowny język i skłonność do publicznego osądzania innych. Dulska jest karykaturą mieszczańskiej obłudy.

Przyjęto, że przy poszukiwaniu wzorców postaci Zapolska zasugerowała się sugestią swojego redakcyjnego kolegi, Leopolda Szenderowicza, który podsunął pisarce postać swojej kamieniczniczki Gołąbowej^[1].

Aleksandra Z. Budrewicz zestawiła Anielę Dulską z baronową Krzeszowską, drugoplanową bohaterką Lalki Bolesława Prusa. Badaczka nie dowodzi bezpośredniej zależności między utworami, wskazuje jednak, że Krzeszowską można uznać za literacką poprzedniczkę typu postaci rozwiniętego później przez Gabrielę Zapolską. Obie bohaterki są właścicielkami kamienic i sprawują władzę ekonomiczną nad domownikami oraz lokatorami. Kierują rodziną przy biernych lub niezdolnych do działania mężach, występują jako strażniczki obyczajowości, wydają oceny moralne i podporządkowują otoczenie własnym interesom oraz potrzebie zachowania społecznych pozorów^[2].

Krzeszowską i Dulską łączy również teatralność zachowania. Obie posługują się gwałtownym gestem, krzykiem, deklamacją i przesadnie demonstrowanym oburzeniem, przekształcając życie domowe w rodzaj przedstawienia rozgrywanego przed rodziną, lokatorami i opinią publiczną. Ich moralizm ma przy tym charakter selektywny: surowo osądzają innych, natomiast własne działania — manipulację, ekonomiczny nacisk i podwójne standardy — przedstawiają jako obronę domu, rodziny oraz społecznego porządku. Kamienica jest w obu przypadkach nie tylko źródłem dochodu, lecz także przestrzenią kontroli, w której właścicielka zbiera informacje o innych, kieruje ich postępowaniem i decyduje, jakie zachowania powinny pozostać ukryte^[2].

Budrewicz podkreśla zarazem różnice między bohaterkami. Krzeszowska jest postacią bardziej niejednoznaczną: jej agresywność, podejrzliwość i skłonność do manipulowania otoczeniem wiążą się z rzeczywistą tragedią — śmiercią córki, rozpadem małżeństwa i osamotnieniem. Dlatego oprócz niechęci może wzbudzać współczucie. Dulska została natomiast skonstruowana jako wyraźniejsza karykatura mieszczańskiej obłudy. W dramacie niemal nie ujawnia cech łagodzących jej egoizm, zakłamanie i dążenie do podporządkowania sobie rodziny, a w opowiadaniu Śmierć Felicjana Dulskiego cechy te zostały jeszcze silniej wyolbrzymione^[2].

Porównanie obu postaci ukazuje Dulską jako część szerszego typu literackiego: dominującej właścicielki domu, która łączy władzę ekonomiczną z kontrolą obyczajową. Jej pozycja opiera się nie tylko na własności kamienicy, lecz również na narzucaniu domownikom języka moralności, przy jednoczesnym podporządkowaniu zasad interesowi, reputacji i ochronie rodzinnych tajemnic^[2].