Anna Kingsford

Anna Kingsford

Anna Kingsford w latach 80. XIX wieku
Państwo działania	Wielka Brytania
Data i miejsce urodzenia	16 września 1846 Stratford, Essex (dziś Londyn)
Data i miejsce śmierci	22 lutego 1888 Londyn
Zawód, zajęcie	lekarka, pisarka, działaczka społeczna
doktor medycyny
Specjalność: medycyna
Alma Mater	Uniwersytet Paryski
Doktorat	1880 Uniwersytet Paryski
Multimedia w Wikimedia Commons

Anna Kingsford, z domu Bonus (ur. 16 września 1846 w Stratford w hrabstwie Essex, zm. 22 lutego 1888 w Londynie) – angielska lekarka, pisarka, działaczka feministyczna, teozofka, spirytystka i hermetystka. Angażowała się na rzecz wegetarianizmu oraz przeciwko wiwisekcji, a także była jedną z pierwszych Brytyjek, które uzyskały doktorat z medycyny^[1].

Pochodziła z zamożnej londyńskiej rodziny i otrzymała staranne wykształcenie, w znacznej mierze domowe. Po śmierci ojca odziedziczyła znaczną rentę, którą mogła swobodnie dysponować także po zamążpójściu, wbrew obowiązującym wówczas przepisom. Gdy chciała podjąć pracę zarobkową, napotkała ograniczenia, jakie nakładano wtedy na aktywność zawodową kobiet. W 1867 zaangażowała się w sprawę prawa własności kobiet zamężnych, a pod koniec tego roku wyszła za jednego ze swoich kuzynów, który obiecał pozostawić jej w małżeństwie pełną swobodę. Rok później wydała feministyczny pamflet^{[1][2.1][2.2]}.

W 1870, gdy jej mąż był pastorem anglikańskim, przeszła na katolicyzm i wegetarianizm. Zamieszkawszy z rodziną (miała córkę) w pobliżu Shrewsbury, w 1872 kupiła londyńskie czasopismo The Lady's Own Paper. Jako jego właścicielka i redaktor naczelna spędzała coraz więcej czasu w stolicy, gdzie zetknęła się z problemem wiwisekcji. Aby skuteczniej z nią walczyć, postanowiła studiować medycynę i samodzielnie sprawdzić, czy doświadczenia na zwierzętach są nauce niezbędne. Ponieważ studia medyczne były wówczas w Wielkiej Brytanii dla kobiet zamknięte, wyjechała do Paryża, gdzie w 1880 uzyskała doktorat na podstawie napisanej po francusku rozprawy o wegetarianizmie. Po powrocie do Londynu otworzyła praktykę lekarską, cieszącą się powodzeniem zwłaszcza wśród kobiet^[1][2.3].

W latach 80. XIX wieku zbliżyła się do londyńskich środowisk ezoterycznych i hermetycznych. Stała się spirytystką i teozofką, a w 1883 objęła przewodnictwo londyńskiej loży Towarzystwa Teozoficznego. Jako chrześcijańska mistyczka źle współpracowała z teozofami odwołującymi się głównie do tradycji azjatyckich i w 1884 założyła własne towarzystwo hermetyczne (ang. Hermetic Society), uznawane za jednego z prekursorów Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. Zmarła w 1888 na gruźlicę, a pochowano ją na cmentarzu przy Kościele św. Eaty w Atcham, gdzie posługę pełnił jej mąż^{[1][3.1][2.4]}.

Annie Bonus była dwunastym i ostatnim dzieckiem zamożnego londyńskiego kupca i armatora Johna Bonusa oraz jego żony Elizabeth Ann Schröder. Troje z jej starszego rodzeństwa zmarło przed jej narodzinami. Najstarsza córka, Ann (ur. 1827), zmarła na gruźlicę w 1844. Matka uważała, że obie dziewczynki są do siebie podobne, i sądziła, że Ann powróciła pod postacią Annie. Według oficjalnego biografa i duchowego towarzysza Kingsford, Edwarda Maitlanda(inne języki), który w 1896 napisał jej „autoryzowaną” biografię, rodzina miała wywodzić się ze znamienitego włoskiego rodu i liczyć w swoich szeregach mistycznego kardynała – choć na te genealogiczne twierdzenia nie ma żadnego dowodu^[2.5]. Z ośmiorga rodzeństwa, które przeżyło, najstarszy brat John (1828–1909) studiował w Wadham College w Oksfordzie, zbliżył się do ruchu oksfordzkiego, a w latach 1852–1862 był księdzem katolickim. To za jego sprawą rodzina zetknęła się z wegetarianizmem. Jedyna ocalała siostra, Emily Louisa (1841–1912), poślubiła pastora Edwarda Gilliata^[2.6][3.2].

Mająca słabe zdrowie Anna (jak lubiła być nazywana) wierzyła w dzieciństwie, że jest wróżką, i twierdziła, że ma zdolność przeczuwania przyszłości. Wiele godzin spędzała w ogrodzie, rozmawiając z kwiatami i zostawiając wiadomości dla innych wróżek. Dużo czytała, głównie autorów klasycznych, a zwłaszcza Metamorfozy Owidiusza, w bibliotece ojca^[1][3.2].

Bardzo wcześnie ujawniła swoje zdolności, pisząc pierwszy utwór w wieku trzynastu lat (Beatrice: a Tale of the Early Christians). Powieść ukazała się w roku jej siedemnastych urodzin. Jej akcja rozgrywa się w 303 roku, podczas prześladowań chrześcijan za Dioklecjana, i opowiada o męczeństwie tytułowej Beatrice. Utwór piętnuje także podporządkowanie kobiet mężczyznom^[2.7]. Poczucie niesprawiedliwości wobec rozmaitych okrucieństw, których Anna była świadkiem – wobec mężczyzn, kobiet czy zwierząt – stało się jednym z czynników kształtujących jej późniejsze zaangażowanie^[4.1]. W tym samym czasie wysłano ją do szkoły dla dziewcząt w Brighton, gdzie celowała w literaturze, lecz popadała w konflikty z gronem nauczycielskim, otwarcie podważając wartość lekcji i zadając kłopotliwe pytania podczas zajęć z religii. Publikowała wówczas poezje i opowiadania, głównie o tematyce religijnej, w rozmaitych czasopismach. Jej tomik poezji River-Reeds (1866) spotkał się z pochlebną recenzją w literackim piśmie The Athenaeum^[2.7].

W 1864 rodzice osiedli w St Leonards-on-Sea(inne języki), dokąd Anna wróciła po ukończeniu szkoły. Tam w lipcu 1865 zmarł jej ojciec. Pozostawił wielki majątek, z którego ona sama odziedziczyła około 17 800 funtów, co zapewniało jej roczną rentę w wysokości od 700 do 900 funtów. Co istotne, testament ojca zastrzegał, że ewentualni mężowie jego córek nie będą mieli do tych pieniędzy żadnych praw^[3.2][2.8].

Już w 1866 Anna Bonus próbowała podjąć pracę – nie z konieczności, lecz, jak mówiła, dla zajęcia. Zwróciła się do miejscowego adwokata o posadę biurową. Rozbawiony, dał jej dokumenty do przepisania, ale natychmiast poszedł do jej matki donieść o „incydencie”, uważał bowiem, że kobieta z dobrego towarzystwa nie powinna pracować. Było to dla niej pierwsze doświadczenie dyskryminacji ze względu na płeć. W następnym roku wzięła udział w kampanii zbierania podpisów pod petycją na rzecz prawa własności kobiet zamężnych^[2.1].

31 grudnia 1867 poślubiła swojego kuzyna, dwudziestodwuletniego Algernona Godfreya Kingsforda^[2.9]. Był synem pastora i sam przygotowywał się do przyjęcia święceń^[1]. Jego ojciec posługiwał w więzieniu Millbank, gdzie Algernon przyszedł na świat. W 1852 ojciec popełnił samobójstwo, podrzynając sobie gardło. Bez majątku i pozycji Algernon nie był uważany przez matkę Anny za dobrą partię – tym bardziej że ciążyło na nim piętno samobójstwa ojca. Początkowo odmówiono mu ręki Anny, a ją samą wysłano do Szwajcarii. Uciekła jednak z Algernonem. Przyszły mąż obiecał pozostawić jej pełną swobodę oraz prawo do wykonywania zawodu, który sobie wybierze, co w jej oczach czyniło go odpowiednim kandydatem na męża. Para postanowiła pobrać się, gdy tylko Anna osiągnie pełnoletniość^[3.2][2.9].

Po krótkiej podróży poślubnej młodzi małżonkowie przenieśli się do Lichfield, gdzie Algernon się kształcił. 24 września 1868 w St Leonards-on-Sea Anna urodziła jedyne dziecko, córkę Eadith^[2.10]. Wkrótce potem małżonkowie mieli postanowić, że będą „żyć jak brat i siostra” – Kingsford uważała bowiem wstrzemięźliwość seksualną za jeden z atrybutów prawdziwego adepta duchowego^[3.3][2.11]. Ciąża przebiegła źle, a wątłe zdrowie Anny pogorszyło się. W domu doszło wówczas do odwrócenia tradycyjnych wiktoriańskich ról: mąż zajął się prowadzeniem domu, służbą i przygotowywaniem posiłków, podczas gdy żona – mimo problemów ze zdrowiem – wkrótce miała wejść w aktywne życie zawodowe. Cierpiała na astmę, alergie, padaczkę, nerwobóle i napady lęku, a często popadała w stany transu^{[1][3.2][2.11]}.

W 1869 Algernon Kingsford został wikariuszem w Atcham koło Shrewsbury w hrabstwie Shropshire. Rok później Annie miała przez trzy kolejne noce ukazywać się Maria Magdalena. Objawienia te miały być powodem jej przejścia na katolicyzm. Pewną rolę w konwersji mogło odegrać również to, że jej najstarszy brat zbliżył się najpierw do ruchu oksfordzkiego, a następnie przeszedł na katolicyzm. Według jeszcze innej wersji, pochodzącej od bliskiej przyjaciółki Kingsford, konwersja miała ją przede wszystkim uwolnić od uciążliwych obowiązków, jakim podlegała żona pastora. Chrzest katolicki przyjęła 14 września 1870, przyjmując imiona Mary Magdalen, a dwa lata później została bierzmowana przez arcybiskupa Manninga, otrzymując dodatkowe imiona Maria Johanna. Kazała się odtąd nazywać Anna Mary Magdalen Maria Johanna Kingsford i nigdy już nie uczestniczyła w nabożeństwach odprawianych przez męża^{[1][3.2][2.12]}. Powtórzył się tu schemat charakterystyczny dla innych wiktoriańskich feministek i mistyczek (jak Annie Besant) – odrzucenie anglikanizmu łączyło się z oddaleniem od męża^[4.2].

Z czasem rozczarowała się katolicyzmem, którego aspekty uznawała za „materialistyczne” i „bałwochwalcze”. Nie godziła się zwłaszcza z tym, że Kościół katolicki nie zajął stanowiska przeciwko wiwisekcji. Dlatego była bardzo zawiedziona, gdy w 1879 spotkała kardynała Josepha Hippolyte’a Guiberta, arcybiskupa Paryża. Gdy wręczyła mu napisany przez siebie tekst przeciwko wiwisekcji, ten odłożył go na bok, mówiąc, że przeczyta później. Doszła wówczas do wniosku, że Kościół potrzebuje zbawienia i reformy tak samo jak reszta ludzkości^[2.13].

Mimo wątłego zdrowia Anna Kingsford już od 1867 czynnie angażowała się w walkę o prawa kobiet oraz o ich dostęp do studiów wyższych. Przeprowadzka do Londynu w 1872 pozwoliła jej zintensyfikować tę działalność. Poznała tam feministki Frances Power Cobbe(inne języki) i Barbarę Bodichon. W 1868 opowiedziała się za prawem wyborczym kobiet, publikując esej An Essay on the Admission of Women to the Parliamentary Franchise, który podpisała pseudonimem „Ninon”, nawiązującym do słynnej z niezależności i intelektu francuskiej kurtyzany Ninon de l’Enclos^{[1][4.1][2.14]}.

W eseju tym Kingsford przedstawiała prawo wyborcze nie jako cel sam w sobie, lecz jako środek emancypacji kobiet. Krytykowała ograniczone wykształcenie dziewcząt, domagając się dla nich dostępu do nauki łaciny i greki, a także prawa do uprawiania sportu. Protestowała przeciwko zamykaniu przed kobietami wielu zawodów, w tym medycyny, i wskazywała na potrzebę istnienia kobiet-lekarek leczących kobiety. Powoływała się przy tym na Elizabeth Garrett Anderson, pierwszą brytyjską lekarkę, oraz na Mary Edwards Walker, jedną z pierwszych amerykańskich lekarek. Zalecała kobietom dalsze kształcenie się przez całe życie i przestrzegała, by nie oczekiwały poprawy swojego losu od mężczyzn, polecając lekturę dzieł Barbary Bodichon, Harriet Taylor Mill oraz jej córki Helen Taylor^[2.14].

Z czasem Kingsford ewoluowała – nie porzucając zaangażowania feministycznego, oddaliła się od innych aktywistek w miarę, jak coraz mocniej angażowała się w mistycyzm. Uważała, że feminizm jej epoki jest zbyt wrogi mężczyznom. Jej spirytystyczne przekonania o równości dusz, wcielających się kolejno w jedną lub drugą płeć, skłaniały ją do żądania równowagi pierwiastka męskiego i żeńskiego w każdym człowieku. Sądziła, że zbyt wiele działaczek zachowuje się raczej jak mężczyźni niż jak kobiety^[3.2].

Aby wyrwać się z niesprzyjającej jej zdrowiu atmosfery Atcham, a także realizować się poza małżeństwem, Anna Kingsford nabyła w październiku 1872 roku, dzięki własnemu majątkowi, tygodnik The Lady’s Own Paper. Odtąd dzieliła czas między dom pod Shrewsbury a redakcję w Londynie^[1][2.15]. Pierwotnie było to typowe pismo dla kobiet, poświęcone modzie, krawiectwu i plotkom, czyli temu, co krytykowała w swoim pamflecie. Pod jej redakcją ton artykułów zmienił się radykalnie – zniknęły moda i plotki, zastąpione tekstami przeciwko alkoholizmowi, wiwisekcji oraz na rzecz praw kobiet. Zgodnie ze swoimi zasadami odmówiła publikowania reklam gorsetów i wyrobów ze skóry wyprawionej. Na przedsięwzięciu miała stracić kilkaset funtów, a od dotychczasowych czytelniczek otrzymywała oburzone listy^[2.16].

W drugim redagowanym przez siebie numerze, z 12 października 1872, opublikowała artykuł lekarza i przeciwnika wiwisekcji Henry’ego Jacoba Bigelowa(inne języki) oraz list aktywistki Frances Power Cobbe. To wówczas miała odkryć ten problem. W kolejnym numerze sama napisała artykuł przeciwko wiwisekcji i wezwała do wystosowania petycji do parlamentu brytyjskiego^[1][2.17]. Przedsięwzięcie porzuciła po wydaniu zaledwie czterech numerów (5–26 października 1872)^[2.16]. Na ich łamach ogłaszała w odcinkach swoją autobiograficzną powieść In My Lady’s Chamber, wydaną później pod pseudonimem „Colossa”^[2.18]. Kilka lat później uchwalono ustawę Cruelty to Animals Act(inne języki) z 1876, która nadal dopuszczała wiwisekcję, lecz miała ograniczać cierpienie zwierząt i regulować doświadczenia^[2.19].

Prawdopodobnie w 1873 Kingsford poznała Edwarda Maitlanda, starszego od niej o dwadzieścia dwa lata pisarza, którego powieści zwróciły wcześniej jej uwagę. Już w 1874 został on zaproszony z wizytą do domu Kingsfordów w hrabstwie Shropshire. W swojej biografii Anny Maitland sugerował istnienie pokrewieństwa między swoją rodziną a rodziną Algernona Kingsforda, choć nigdy nie znaleziono na to dowodu^[2.20].

Aby dowiedzieć się więcej o wiwisekcji, Kingsford postanowiła w 1874 podjąć studia medyczne i samodzielnie sprawdzić, czy doświadczenia na zwierzętach są dla postępu nauki rzeczywiście konieczne. Ponieważ studia takie były dla kobiet w Wielkiej Brytanii zamknięte, udała się do Francji i w kwietniu 1874 zapisała się na wydział medyczny w Paryżu. Towarzyszył jej Edward Maitland, którego Algernon Kingsford poprosił, by pełnił rolę przyzwoitki. Później przez rok pobierała w Londynie prywatne lekcje fizjologii i botaniki w placówkach przeznaczonych dla kobiet, a w 1875 przeniosła się z mężem i córką do Paryża^[1][2.21].

Jej głównym celem było ukończenie studiów bez ani jednego udziału w wiwisekcji. Stanowczo nie pozwalała, by podczas zajęć, w których uczestniczyła, wykładowca przeprowadzał doświadczenia na zwierzętach, co prowadziło do konfliktów i zmuszało ją do regularnej zmiany nauczycieli. Ostatecznie, za namową Maitlanda, zwróciła się z tym pytaniem wprost do szefa swojego szpitala. Ten przyznał, że wiwisekcja nie jest w istocie konieczna, a argument o jej niezbędności wysuwa się tylko po to, by usunąć religijne lub moralne przeszkody w rozwoju nauki^[2.22].

Po dwóch latach studiów w Paryżu uzyskała zgodę na ich kontynuowanie w Londynie. Pod koniec 1876 i na początku 1877 odbywała staż w Great Ormond Street Hospital(inne języki) – szpitalu dziecięcym w Bloomsbury. Następnie wróciła do Paryża^[2.23]. Podczas studiów przeszła udar, który czasowo sparaliżował jej lewą stronę ciała^[1]. Doktorat obroniła 22 lipca 1880 na podstawie rozprawy o roślinnym odżywianiu człowieka, opartej na ideach obrony dobrostanu zwierząt. Dzieło wydano rok później w Londynie pod tytułem The Perfect Way in Diet. Była siódmą Brytyjką, która ukończyła paryski wydział medyczny, i osiemnastą Brytyjką, która została doktorem medycyny^[1][2.3].

Po powrocie do Londynu jesienią 1880 Kingsford otworzyła prywatny gabinet lekarski, ponieważ British Medical Association w latach 1874–1892 zakazywało kobietom członkostwa. Gabinet szybko zaczął prosperować dzięki licznym pacjentkom^[4.1][2.24]. Kingsford prowadziła też liczne odczyty o medycynie, wegetarianizmie i wiwisekcji, zdobywając rosnącą renomę. Około 1878 wraz z Maitlandem przystąpiła do międzynarodowego towarzystwa na rzecz całkowitego zniesienia wiwisekcji (ang. International Association for the Total Suppression of Vivisection), a od początku 1881 zasiadała w jego komitecie. Gdy na Wielkanoc 1881 Maitland zredagował w imieniu wszystkich członków, bez ich zgody, pamflet The Woman and the Age wzywający do uchwalenia ustawy przeciw wiwisekcji, oboje wkrótce odeszli z towarzystwa. Jedyny potwierdzony kontakt Kingsford z Annie Besant dotyczył właśnie tej sprawy: latem 1881 Besant broniła w piśmie The National Reformer doświadczeń na zwierzętach, a Kingsford odpowiedziała w listopadzie, porównując wiwisekcję do inkwizycji. Argument ten ostatecznie przekonał Besant, która później sama przeszła na wegetarianizm^[1][2.25]. W 1882 w czasopiśmie The Nineteenth Century opublikowała artykuł The Uselessness of Vivisection, piętnujący wiwisekcję jako szkodliwą fizycznie dla zwierząt i moralnie dla ludzi. Została wówczas ostro zaatakowana przez lekarza Williama Gulla(inne języki), który celowo zwracał się do niej jako „pani Kingsford”, a nie „doktor Kingsford”, odmawiając jej tytułu^[2.26]. W 1883 współorganizowała paryskie towarzystwo antywiwisekcyjne, którego prezesem został Victor Hugo, a w Genewie i Lozannie wygłaszała wykłady przeciw wiwisekcji^[2.27]. Według relacji Maitlanda była przekonana, że samą siłą woli zdołała spowodować śmierć Claude’a Bernarda w 1878^[1][2.28]. W latach 1884–1886 prowadziła w piśmie Lady’s Pictorial cotygodniową rubrykę z poradami zdrowotnymi i urodowymi dla kobiet, w dużej mierze poświęconą diecie. Część tych tekstów wydano w 1886 jako Health, Beauty and the Toilet^[2.29].

Paryż był wówczas ośrodkiem przewrotu w badaniach fizjologicznych, w znacznej mierze opartych na doświadczeniach na zwierzętach – głównie psach – prowadzonych zwykle bez znieczulenia. Pracował tam Claude Bernard (1813–1878), zwany „ojcem fizjologii”, który wypowiedział często cytowane zdanie: „fizjolog nie jest zwykłym człowiekiem: jest uczonym, opętanym i pochłoniętym naukową ideą, za którą podąża. Nie słyszy krzyków zwierząt, nie widzi płynącej krwi, widzi jedynie swoją ideę”^[5]. Biochemik Walter Gratzer(inne języki) z King’s College London napisał, że silny sprzeciw wobec wiwisekcji, jaki narodził się w wiktoriańskiej Anglii, był po części reakcją na badania prowadzone we Francji^[6]. Brytyjscy antywiwisekcjoniści przenikali na paryskie wykłady François Magendie, nauczyciela Bernarda, który rozcinał psy bez znieczulenia^[6]. To w takiej atmosferze Kingsford przybyła na studia, obarczona dodatkowo trudem bycia kobietą. W 1874 pisała do męża:

Wegetariański tryb życia przyjęła za radą swojego brata Johna Bonusa^[7]. Była wiceprezeską Towarzystwa Wegetariańskiego(inne języki)^[8].

Relacje o doświadczeniach mistycznych pojawiają się już w opisach jej dzieciństwa, a także jej konwersji na katolicyzm. Już w 1867 przeszła inicjację w spirytyzm. Od 1876 nabrała przekonania, że to przez sny (we śnie lub na jawie) ma dostęp do informacji niedostępnych zwykłym śmiertelnikom, które nazywała swoimi „iluminacjami”, sięgającymi poza zwykłe jasnowidzenie. Pisała, że jest „starą duszą” inicjowaną niegdyś w grecko-egipskich misteriach. Według niej jej iluminacje nie miały źródła zewnętrznego, lecz wewnętrzne – pochodziły od przypisanego jej „anioła-geniusza”, który odbijał jej duszy boskie światło, podobnie jak Księżyc odbija Ziemi światło Słońca. Sam anioł-geniusz miał przypominać Dantego, być odziany na czerwono i trzymać w dłoni kaktus. Czerwony kaktus stał się osobistym emblematem Kingsford i dał tytuł jednej z jej biografii (Red Cactus)^[3.4][2.30]. Koncepcja ta nawiązywała też do teorii neoplatonika Jamblicha, którego Kingsford znała i cytowała. Pierwszy zbiór jej iluminacji ukazał się w 1888 pod tytułem Dreams and Dream Stories, a drugi, Clothed with the Sun, w 1889^[3.4][2.31]. Już jesienią 1877 Maitland przedstawił jej wizje i sny w swojej książce The Soul and How It Found Me, ukrywając tożsamość Kingsford pod mianami „Mary” i „jasnowidząca”. Wobec krytyki prasy i sprzeciwu samej Kingsford wycofał ją jednak ze sprzedaży^[2.32].

Jedna z jej wczesnych iluminacji z 1876, zapisana jako The Doomed Train, ukazuje cel mistyczny, jaki sobie postawiła. We śnie pędzący ku katastrofie pociąg udaje się jej z pomocą Maitlanda ocalić. Maitland zinterpretował ten sen jako przypowieść o materializmie pogrążającym pozbawioną duchowości nowoczesną cywilizację. Cała późniejsza praca Kingsford miała więc na celu ocalenie ludzkości^[2.31]. Od 1876 jej przekonania religijne skłaniały się ku większej czci maryjnej, co wiązała ze swoim feminizmem. Uważała, że żeński pierwiastek boski (bogini matka) poprzedzał pierwiastek męski^[2.33].

W 1875 Maitland został przedstawiony Lady Caithness, księżnej de Medina Pomar, spirytystce. W 1878 odwiedził ją w Paryżu wraz z Kingsford. Księżna doradziła im lekturę Jakoba Böhmego i Éliphasa Léviego. W następnym roku Kingsford została przedstawiona malarce i alchemiczce Isabelle de Steiger(inne języki)^[2.34].

Latem 1881 Kingsford wygłosiła w swoim londyńskim domu cykl wykładów The Perfect Way, wydanych później jako The Perfect Way, or the Finding of Christ. Przedstawiała w nich rezultaty swoich iluminacji oraz studiów ezoterycznych, głównie ideę, że dawne misteria były istotnymi składnikami chrześcijaństwa. Wstęp ograniczyła do wybranego grona słuchaczy. Ona i Maitland zwrócili się wówczas ku członkom Towarzystwa Teozoficznego. Jednym z zaproszonych był Charles Carleton Massey(inne języki), ówczesny przewodniczący brytyjskiego towarzystwa teozoficznego^[2.35].

Spirytyzm dostarczał, zdaniem Kingsford, dowodu na przetrwanie duszy po śmierci, teozofia zaś umożliwiała mistyczny kontakt z tym, co boskie^[1]. Podstawowa idea teozofii głosi, że istnieje pierwotna mądrość poprzedzająca wszystkie formy religii i duchowości, którą można odnaleźć przez studiowanie rozmaitych tradycji. Dzieło The Perfect Way świadczyło, że Kingsford wierzyła w reinkarnację, ciała astralne i karmę, a człowieka uważała za odpowiedzialnego za swój los. Nic dziwnego, że przyciągnęła ją teozofia, w której została serdecznie przyjęta właśnie dzięki tej książce^[4.3][3.5].

Teozofowie, z Heleną Bławatską i Alfredem Percym Sinnettem(inne języki) na czele, cenili jej pracę i widzieli w niej cenny nabytek. Ataki Sinnetta na feministyczne aspekty The Perfect Way wywołały jednak w 1882 spór między nim a parą Kingsford–Maitland, zażegnany dopiero dzięki interwencji Bławatskiej, która uznała dzieło za „wybitne”^[4.3][2.36].

Gdy księżna de Pomar i Charles Carleton Massey zaproponowali Kingsford, by ubiegała się o przewodnictwo brytyjskiego towarzystwa teozoficznego, bez trudu została wybrana 7 stycznia 1883. Przemianowała je na „londyńską lożę Towarzystwa Teozoficznego”, by podkreślić jednolity i braterski charakter ruchu. Zapowiedziała przy tym, że pragnie, aby towarzystwo badało z punktu widzenia ezoterycznego wszystkie religie i tradycje: religię starożytnej Grecji, hermetyzm, buddyzm, wedantyzm, a nawet katolicyzm^[3.6][2.37].

Jesienią 1883 Kingsford musiała stawić czoła dwóm problemom zagrażającym teozofii. Pierwszym było rodzące się powiązanie ruchu z sekularystyczną National Secular Society(inne języki) Charlesa Bradlaugha: pismo teozofów The Theosophist i wolnomyślicielski The National Reformer zamieszczały wzajemne reklamy. Tymczasem Bradlaugh, znany orędownik ateizmu i kontroli urodzeń, był potępiany przez establishment. Kingsford uznała związek z materialistami za niebezpieczny dla teozofii i poparła ją w tym Bławatska. Drugim problemem była tzw. afera Kiddle’a. Amerykański spirytysta Henry Kiddle odkrył, że fragment przytoczonego w dziele Sinnetta The Occult World „listu” mahatmy Koot Hoomiego jest plagiatem jednego z jego wykładów z 1880. Rzekomy autor, „mahatma” Koot Hoomi, „tłumaczył się” w jednym z kolejnych „listów”, że idee Kiddle’a unosiły się w eterze. Ujawnienie plagiatu mocno zaszkodziło teozofii. Kingsford broniła towarzystwa, atakując samo pojęcie mahatmów i krytykując odwoływanie się do objawienia zamiast do studiów. Pisała, że kult wyższych autorytetów jest zgubą wszystkich religii^[2.38].

Przepaść między Kingsford i Maitlandem z jednej strony a Bławatską i Sinnettem z drugiej pogłębiała się w ciągu zimy 1883–1884. Kingsford chciała nadal badać chrześcijaństwo i odrzucała wyłączny buddyzm w łonie towarzystwa, podczas gdy Bławatska i Sinnett odrzucali wszelki związek z chrześcijaństwem i kładli nacisk na nauczanie mistrzów – mahatmów. W grudniu 1883 Kingsford rozesłała członkom loży list, w którym broniła swojego stanowiska i proponowała podział loży na dwie sekcje. Pierwsza, kierowana przez nią, miała badać chrześcijaństwo ezoteryczne, druga, kierowana przez Sinnetta – buddyzm ezoteryczny^[2.39]. 7 kwietnia 1884 odbył się zjazd londyńskiej loży, na którym Henry Steel Olcott(inne języki) z trudem utrzymywał porządek, a Bławatska teatralnym wejściem próbowała wymusić pojednanie „frakcji”. W maju Olcott zdecydował, że teozofowie mają należeć albo do Towarzystwa Teozoficznego, albo do „loży hermetycznej”. Kingsford opuściła teozofię, by założyć swoje towarzystwo hermetyczne^{[1][3.6][2.40]}.

Towarzystwo hermetyczne Kingsford (ang. Hermetic Society) zaczęło więc działać jako „loża hermetyczna Towarzystwa Teozoficznego”. Jej pierwsze zebranie odbyło się 9 kwietnia 1884 w domu Charlesa Carletona Masseya, a wśród obecnych był Oscar Wilde wraz z bratem i matką. 9 maja 1884 loża przekształciła się ostatecznie w samodzielne towarzystwo. Podczas pierwszego posiedzenia Kingsford przedstawiła swoją interpretację legendy o świętym Jerzym i smoku: smok to materializm, córka króla – dusza ludzka, a święty Jerzy – wyższy rozum, czyli Hermes^[2.41].

Podczas pierwszych zebrań towarzystwa prelegentami byli m.in. Anna Kingsford i Edward Maitland. Tematy sięgały od „hermeneutyki biblijnej” po „naturę i konstytucję ego”. Wiosną 1885 zebrania gromadziły około trzydziestu pięciu osób, a sprawozdania z zebrań publikowano w piśmie spirytystycznym Light. Wykłady Kingsford zebrano w wydanym pośmiertnie w 1916 tomie The Credo of Christendom. W pracach towarzystwa uczestniczyli w 1886 MacGregor Mathers, który wygłosił wykład o kabale, oraz William Wynn Westcott(inne języki), mówiący o Sefer Jecira. Zebrania gromadziły wówczas do pięćdziesięciu osób^[2.42][3.7].

Doświadczenie zdobyte w Towarzystwie Teozoficznym ostatecznie przekonało Kingsford, że nie może być niczyją uczennicą. Wypracowała własną teologię, złożoną z chrześcijaństwa, magii renesansowej, mistycyzmu wschodniego i feminizmu. Jej zdecydowany sprzeciw wobec wiwisekcji wiązał się z ideą wstępującej wędrówki dusz, doskonalących się od wcieleń zwierzęcych po ostateczny zanik ciała fizycznego u kresu duchowej drogi. Jej feminizm zaś łączył się z przekonaniem, że dusza jest w istocie żeńska. Wierzyła w pierwotną androgynię dusz i uważała się za kontynuatorkę myśli Emanuela Swedenborga w tej kwestii^{[1][4.1][3.8]}.

Towarzystwo hermetyczne miało też służyć jej dążeniu do reformy chrześcijaństwa, które – jak sądziła – przestało dostrzegać swoje fundamentalne elementy wywodzące się z ezoteryki pogańskiej, głównie z misteriów egipskich i greckich. Chrystusowe objawienie postrzegała jako dziedzica tych kultów, nie zaś jako konkurenta, który miałby je wyprzeć. Studium neoplatonizmu, gnostycyzmu, kabały czy sufizmu było dla niej dowodem, że chrześcijaństwo jest częścią szerszego i dawniejszego nurtu. Był to kolejny punkt sporny z teozofami: dla nich studiowanie tradycji ezoterycznych dowodziło absurdalności chrześcijaństwa, dla Kingsford zaś przeciwnie – jego zdolności do religijnego odrodzenia^[4.3][3.5].

Mimo że wcześniej krytykowała okultyzm Bławatskiej, Kingsford sama się nim zainteresowała. Z entuzjazmem przyjęła propozycję udzielania lekcji, którą w 1886 złożył jej MacGregor Mathers. Już wcześniej, w 1885, wydała wraz z Maitlandem własną wersję Corpus Hermeticum. Pragnęła pogłębić wiedzę kabalistyczną i hermetyczną, by rozwinąć swoje moce magiczne i skierować je przeciwko wiwisekcjonistom, w tym Louisowi Pasteurowi. W listopadzie 1886 – według relacji Maitlanda – przypisywała sobie spowodowanie śmierci Paula Berta(inne języki) siłą woli^[4.4][3.9]. Po jej śmierci towarzystwo hermetyczne wpłynęło na Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku^[3.1].

Anna Kingsford prowadziła intensywną działalność wykładową poświęconą prawu wyborczemu kobiet, wiwisekcji, wegetarianizmowi i hermetyzmowi. W tygodniu rozpoczynającym się 5 października 1885 wygłosiła m.in. cztery wykłady antywiwisekcyjne w ciągu czterech dni w Hereford i w Bristolu, lecz coraz bardziej opadała z sił^[2.43].

17 listopada 1886, przebywając w Paryżu, Kingsford postanowiła udać się do laboratorium Louisa Pasteura, by skonfrontować się z nim w sprawie wiwisekcji. Przeszła przez całe miasto w deszczu ze śniegiem, długo stała w mokrym ubraniu i butach, a po około pięciu godzinach wróciła całkowicie przemoczona. Musiała położyć się do łóżka, w którym spędziła ponad miesiąc, cierpiąc, według własnej relacji, na zapalenie płuc. W końcu zaczęła pluć krwią. W lutym 1887, gdy ostatecznie potwierdzono jej gruźlicę, jej lewe płuco było już doszczętnie zniszczone, a lekarze dawali jej zaledwie kilka tygodni, najwyżej miesięcy życia. Mimo to nadal pracowała: pisała cotygodniowe porady dla Lady’s Pictorial oraz comiesięczny artykuł dla amerykańskiego magazynu. Wiosną 1887 udała się do Włoch z Edwardem Maitlandem, a w lipcu 1887 ponownie zamieszkała w Londynie^[2.44].

Gruźlica nie ustępowała, a Kingsford otrzymywała coraz większe dawki morfiny i chloroformu. Zmarła w swoim londyńskim domu 22 lutego 1888. Pochowano ją na cmentarzu przy kościele, w którym posługę pełnił jej mąż Algernon, w Atcham nad Severnem. Ceremonię odprawił jej brat, pastor Edward Bonus^[2.45]. W aktach jej imię zapisywano jako Annie – przy ślubie w hrabstwie Sussex w 1867 jako Annie Bonus, a po śmierci jako Annie Kingsford^[2.10][1].

W latach po śmierci Anny Kingsford Edward Maitland zajął się pośmiertnym wydaniem jej iluminacji. Przygotował Dreams and Dream Stories, które Oscar Wilde dobrze ocenił w piśmie Woman’s World w lutym 1889, oraz Clothed with the Sun (1889) – zbiór sześćdziesięciu ośmiu iluminacji, uważany za istotne uzupełnienie The Perfect Way. W 1891 Maitland utworzył efemeryczną grupę The Esoteric Christian Union. Po jego śmierci edycję dzieł Kingsford kontynuował adwokat Samuel Hopgood Hart. Sam Maitland zdążył jeszcze ukończyć kontrowersyjną biografię Anna Kingsford: Her Life, Letters, Diary and Work, krytykowaną za stronniczość i nadawanie autorowi nadmiernej roli. Zniszczył też wszystkie posiadane oryginały listów, dzienników i wykładów, uniemożliwiając opracowanie innej wersji niż jego^[2.46][3.10].

1 marca 1888 powstał Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, którego dwaj założyciele, MacGregor Mathers i Westcott, należeli wcześniej do jej towarzystwa hermetycznego. Z tego powodu Kingsford bywa przedstawiana jako duchowa poprzedniczka zakonu^[9]. Aleister Crowley nazwał ją „kobietą niemoralną”, przyznając zarazem, że „uczyniła dla świata religijnego więcej niż ktokolwiek od pokoleń”. Za jedną z bezpośrednich spadkobierczyń Kingsford uchodzi okultystka Dion Fortune. Francuski pisarz Édouard Schuré(inne języki), głoszący zbliżone idee dotyczące chrześcijaństwa ezoterycznego, opatrzył w 1891 przedmową francuskie tłumaczenie The Perfect Way^[2.47][3.10].

• Beatrice: a Tale of the Early Christians. Joseph Masters, Londyn 1863 (jako A. Bonus).
• River-Reeds. Poems. Joseph Masters, Londyn 1866 (anonimowo).
• An Essay on the Admission of Women to the Parliamentary Franchise. Trübner & Co., Londyn 1868 (jako Ninon Kingsford).
• Rosamunda the Princess, an Historical Romance of the Sixth Century; and Other Tales. James Parker and Co., Oksford–Londyn 1875.
• The Perfect Way in Diet. Kegan Paul, Trench & Co., Londyn 1881 (oryginał francuski: De l'alimentation végétale chez l’homme, rozprawa doktorska, Paryż 1880).
• The Perfect Way, or the Finding of Christ (z Edwardem Maitlandem). Hamilton, Adams & Co., Londyn 1882.
• The Virgin of the World. George Redway, Londyn 1885 (przekład pism hermetycznych, z Edwardem Maitlandem).
• Astrology Theologized. George Redway, Londyn 1886 (przekład traktatu Valentina Weigela, z przedmową tłumaczki).
• Health, Beauty and the Toilet: Letters to Ladies from a Lady Doctor. Frederick Warne and Co., Londyn–Nowy Jork 1886.
• Dreams and Dream Stories. George Redway, Londyn 1888 (wyd. pośmiertne).
• Clothed with the Sun. George Redway, Londyn 1889 (wyd. pośmiertne).
• The Credo of Christendom. John M. Watkins, Londyn 1916 (wyd. pośmiertne).

• Lizzy Lind af Hageby

• Mary K.M.K. Greer Mary K.M.K., Women of the Golden Dawn: Rebels and Priestesses, Rochester (Vermont): Park Street Press, 1995, ISBN 0-89281-516-7  (ang.).
• EdwardE. Maitland EdwardE., Anna Kingsford: Her Life, Letters, Diary and Work, Londyn: John M. Watkins, 1913  (ang.). (wyd. 3, oprac. Samuel Hopgood Hart; pierwsze wydanie 1896; tom 1, tom 2)
• JanetJ. Oppenheim JanetJ., The Other World: Spiritualism and Psychical Research in England, 1850–1914, Cambridge: Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-26505-3  (ang.).
• AlexA. Owen AlexA., The Place of Enchantment: British Occultism and the Culture of the Modern, Chicago: University of Chicago Press, 2004, ISBN 0-226-64201-1  (ang.).
• AlanA. Pert AlanA., Red Cactus: The Life of Anna Kingsford, Watsons Bay: Books & Writers Network, 2006, ISBN 978-1-74018-405-2  (ang.).
• DeborahD. Rudacille DeborahD., The Scalpel and the Butterfly, Berkeley: University of California Press, 2000, ISBN 0-520-23154-6  (ang.).
• LoriL. Williamson LoriL., Kingsford, Anna (1846–1888), Oxford Dictionary of National Biography, 23 września 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/15615 [dostęp 2026-06-10]  (ang.).

• Anna Kingsford website (ang.) – serwis poświęcony życiu i twórczości Anny Kingsford
• History of Vegetarianism – Anna Kingsford M.D. (1846–1888) (ang.) – biogram w serwisie International Vegetarian Union