Antoni Anzelm Noniewicz

Trwa dyskusja nad usunięciem tego biogramu, kliknij i weź w niej udział.

Antoni Anzelm Noniewicz, w zakonie Anzelm od św. Antoniego (ur. 1836 na terenie parafii mereckiej, zm. 8 września 1907 w Sokółce) – polski duchowny rzymskokatolicki, trynitarz, a po kasacie klasztoru zakonnego kapłan diecezji wileńskiej, kanonik honorowy wileński. W latach 1894–1907 proboszcz parafii św. Antoniego Padewskiego w Sokółce i dziekan sokólski. Uważany za ostatniego członka polsko-litewskiej prowincji trynitarzy pw. św. Joachima^[1][2].

Noniewicz urodził się w 1836 na terenie parafii mereckiej. Pochodził ze szlachty^[3]. Przed rozpoczęciem życia zakonnego studiował architekturę i malarstwo. Informacje o jego zainteresowaniach artystycznych zachowały się m.in. w korespondencji pisanej po łacinie i włosku do władz generalnych zakonu trynitarzy, odnalezionej w archiwum zakonnym przy San Carlo alle Quattro Fontane w Rzymie^[1].

W 1857 wstąpił do klasztoru trynitarzy na Antokolu w Wilnie, ostatniego istniejącego wówczas klasztoru polsko-litewskiej prowincji zakonu, i przyjął imię zakonne Anzelm od św. Antoniego. W latach 1857–1860 odbywał tam formację zakonną, a w 1860 złożył śluby zakonne^[3]. W 1861 przyjął w Wilnie święcenia kapłańskie z rąk biskupa wileńskiego Adama Stanisława Krasińskiego^[4].

18 września 1864, w ramach represji władz rosyjskich po powstaniu styczniowym, klasztor trynitarzy na Antokolu został skasowany^[4]. Noniewicz zabezpieczył wówczas część archiwum klasztornego i, za zgodą dawnego przełożonego, zabrał także szereg obrazów. Zanim rozpoczął regularną posługę jako kapłan diecezjalny, został przeniesiony do klasztoru karmelitów^[1].

Według lokalnych opracowań po kasacie klasztoru pracował jako wikariusz m.in. w Żyżmorach i Żaślach, a następnie przy kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Wilnie^[3].

W kolejnych latach pełnił posługę w różnych parafiach diecezji wileńskiej. Od 1870 pracował w Komajach, od 1872 w Daugieliszkach, od 1875 w Niemoniunach, a od 1888 w Jeznie^[5]. W 1891 otrzymał godność kanonika honorowego wileńskiego^[3].

Noniewicz wykorzystywał w pracy duszpasterskiej znajomość architektury i sztuki. Według badań Mirosławy Sobczyńskiej-Szczepańskiej w miejscowościach, w których był proboszczem, dokonywał modernizacji zastanych świątyń albo uczestniczył w budowie nowych kościołów^[1].

Szczególnym przykładem tej działalności był kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Niemoniunach. Powstała tam drewniana, trójnawowa świątynia neogotycka z dwuwieżową fasadą, ostrołukowymi oknami i dekoracją architektoniczną nawiązującą do gotyku^[1].

20 marca 1894 Noniewicz objął urząd proboszcza parafii św. Antoniego Padewskiego w Sokółce i dziekana sokólskiego. Równocześnie był nauczycielem religii w miejscowej szkole powiatowej^[3].

Najważniejszym przedsięwzięciem budowlanym Noniewicza była rozbudowa kościoła św. Antoniego Padewskiego w Sokółce. Wzniesiona w latach 1840–1848 trójnawowa świątynia z czasem okazała się zbyt mała dla rozległej parafii. Projekt jej rozbudowy przygotował inżynier Wacław Chrościcki, a 10 stycznia 1900 zatwierdził go konsystorz wileński^[6].

Prace prowadzono w latach 1901–1904. W bocznych ścianach dotychczasowego kościoła wykonano otwarcia prowadzące do dwóch nowych naw oraz dobudowano dwie kaplice boczne, zakrystię za ołtarzem głównym i pomieszczenia pomocnicze. W rezultacie świątynia uzyskała układ pięcionawowy^[7][3].

We wrześniu 1903 Noniewicz informował administratora diecezji wileńskiej o zakończeniu budowy ścian i dachu jednej z nowych naw oraz kaplicy i zwrócił się o ich poświęcenie^[6].

Według miejscowej kroniki parafialnej, powołującej się na relacje duchownych pamiętających Noniewicza lub współpracujących z nim, sam proboszcz miał odegrać zasadniczą rolę w opracowaniu koncepcji powiększenia kościoła. Zachowane w Archiwum Archidiecezjalnym w Białymstoku dokumenty oraz zapiski w kronice parafialnej wskazują, że Noniewicz osobiście i szczegółowo nadzorował realizację inwestycji. Zwracał uwagę na błędy wykonawcze, zawyżane rachunki i zakup niewłaściwych materiałów. Jako dziekan interesował się również inwestycjami budowlanymi prowadzonymi w innych parafiach dekanatu^[1][8].

W 1897 poświęcił kamień węgielny pod budowę nowego kościoła w Dąbrowie, a 21 kwietnia 1902 dokonał poświęcenia wzniesionej tam świątyni^[9].

Noniewicz przyczynił się ponadto do powiększenia sokólskiego cmentarza grzebalnego^[3]. Samodzielnie zajmował się także konserwacją dawnych obrazów znajdujących się w kościele parafialnym^[1].

Po kasacie wileńskiego klasztoru trynitarzy w 1864 Noniewicz zabezpieczył znaczną część jego archiwum. Według zachowanej korespondencji uczynił to za zgodą swojego dawnego przełożonego. Z klasztoru zabrał także szereg obrazów, których późniejsze losy pozostają nieznane^[1].

Na przełomie XIX i XX wieku minister generalny trynitarzy Antonin od Wniebowzięcia, historyk i archiwista zakonu, podjął działania zmierzające do odtworzenia historii trynitarzy. Wysyłał przedstawicieli zakonu na tereny dawnej Rzeczypospolitej oraz monarchii austro-węgierskiej w celu zebrania zachowanych materiałów po klasztorach trynitarskich Europy Środkowej^[1].

Wysłannicy zakonu nawiązali korespondencję z Noniewiczem, a w maju 1907 odwiedzili go w Sokółce. Przekazał im zachowane przez siebie archiwalia pochodzące z klasztoru wileńskiego. Wśród nich znajdowały się katalogi zakonne zawierające informacje o wstępowaniu do zakonu, odbywaniu nowicjatu, składaniu ślubów, studiach oraz funkcjach pełnionych przez zakonników^[1].

Spotkanie odbyło się około czterech miesięcy przed śmiercią Noniewicza. Przekazane materiały trafiły do centralnego archiwum trynitarzy w Rzymie i stały się źródłem do późniejszych badań nad historią polsko-litewskiej prowincji zakonu^[1].

Anzelm Noniewicz zmarł 8 września 1907 w Sokółce^[2]. Został pochowany w kościele św. Antoniego Padewskiego, w podziemiach jednej z kaplic dobudowanych podczas przeprowadzonej przez niego rozbudowy świątyni – kaplicy Matki Bożej Różańcowej^[7][3].

Jego śmierć stanowiła cezurę w historii obecności trynitarzy na ziemiach polskich. Maciej J. Kowalski określa go jako ostatniego zakonnika polskiej prowincji trynitarzy, natomiast w badaniach Mirosławy Sobczyńskiej-Szczepańskiej występuje jako ostatni trynitarz prowincji polsko-litewskiej^[4][1]. Regularna obecność zakonu w Polsce została odnowiona dopiero w XX wieku.

• Maciej J. Kowalski: Realizacja charyzmatu trynitarskiego w Polsce. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2022. DOI: 10.12797/9788381386210. ISBN 978-83-8138-620-3.
• Mirosława Sobczyńska-Szczepańska: Architektura trynitarzy na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2017. ISBN 978-83-8012-936-8.
• Marta Wróbel. Figury Jezusa Nazareńskiego Wykupionego na terenie Archidiecezji Białostockiej (Suraż, Dobrzyniewo Kościelne i Kalinówka Kościelna). Kontekst historyczny. „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”. s. 225–249. 

• Śladami ostatniego polskiego trynitarza – Uniwersytet Śląski w Katowicach
• Jedna z dwóch takich świątyń w Polsce – iSokolka.eu