Antoni Pacyna

Antoni Pacyna, ps. „Zaborowski” (ur. 12 stycznia 1834 w Zaborowie, zm. 5 maja 1912 w Pilźnie), oficer artylerii austriackiej, powstaniec styczniowy, uczestnik wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych, działacz społeczny.

syn Wawrzyńca, chłopa ze wsi Zaborów, i Teresy z Golonków^[1]. Po ukończeniu gimnazjum w Bochni w 1854, studiuje jeden semestr na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wstępuje do Armii Cesarstwa Austriackiego – w 1855 zostaje elewem szkoły podoficerskiej Artillerie-Schul-Compagnie w Weronie. Zgodnie z regulaminem trzyletniej szkoły, po dwóch latach nauki, czterech najlepszych elewów przenoszono do szkoły oficerskiej. W ten sposób 30 września 1857 Antoni Pacyna w stopniu kaprala został słuchaczem szkoły kształcącej oficerów artylerii Artillerie-Akademie Olmütz w Ołomuńcu, przeniesionej rok później do miasta Hranice. Po ukończeniu szkoły oficerskiej zostaje 1 września 1861 przydzielony w stopniu podporucznika 2. klasy do 4. pułku artylerii polowej. Po odbyciu służby wojskowej występuje z armii 31 marca 1863^[2][3][4].

Przystąpił do Powstania styczniowego w randze majora kawalerii pod pseudonimem „Zaborowski”. Wykorzystując swoją wiedzę wojskową przygotował oddział składający się z 300 ochotników zwerbowanych przez naczelnika województwa krakowskiego, Zygmunta Chmieleńskiego, ćwicząc ich na łąkach nad Dunajcem w Miechowicach Małych niedaleko granicy Królestwa Polskiego. Oddział wszedł do zgrupowania Józefa Oxińskiego. Walczył w bitwie w Przedborzu 25 czerwca 1863, gdzie koncentrował się na rejonie Rynku i wzgórza za kościołem. Po następnej bitwie w Trzepnicy oddziały zostały rozwiązane^[5][6]. Major „Zaborowski” opisał bitwę w Przedborzu i zilustrował jej przebieg szkicem sytuacyjnym w korespondencji do krakowskiego dziennika „Czas”^[7].

Początkowo życzliwy stosunek władz austriackich do Powstania i powstańców ulegał stopniowo pogorszeniu. Ponieważ Antoni Pacyna chciał uniknąć aresztowania po powrocie do Galicji, zdecydował się na wyjazd do Stanów Zjednoczonych. Stany Zjednoczone były od 1861 ogarnięte wojną secesyjną pomiędzy Unią a Konfederacją. 19 kwietnia 1864 zaciągnął się, jako ochotnik w stopniu szeregowego, do trzyletniej służby w wojsku Unii. Służył w 30. niezależnej baterii artylerii lekkiej z Nowego Jorku(inne języki). 19 sierpnia 1894 został promowany na kaprala. Bateria uczestniczyła w bitwie pod Piedmont(inne języki), bitwie pod Lynchburgiem(inne języki), drugiej bitwie pod Kernstown(inne języki) i obronie Waszyngtonu(inne języki) do czerwca 1865^[8]. Antoni Pacyna został zwolniony ze służby 23 czerwca 1865 jednocześnie z demobilizacją baterii^[9].

24 czerwca 1867 Antoni Pacyna otrzymał obywatelstwo Stanów Zjednoczonych^[10].

Po powrocie do Galicji, gdzie nie groziły już mu represje, pracował przy budowie linii kolejowej ze Lwowa do Stanisławowa^[11].

• w 1880 był członkiem zarządu Stowarzyszenia Oszczędności i Pożyczek w Pilźnie^[12],
• w 1885 był skarbnikiem Pilzneńskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej^[13],
• w 1887 był kontrolerem w Urzędzie Miejskim w Pilźnie, sekretarzem i inżynierem Wydziału Powiatowego Rady Powiatowej w tym mieście^[14].

Ożenił się z Zofią Kaznowską (?-1909). Rodzina mieszkała w Pilźnie. Mieli dzieci^[15]:

• Józefa Leopolda (1870-1910) – lekarza,

• Emilię Wilhelminę (1876-1962),
• Jana Adama (1880-1881),
• Eugeniusza (1882-1937) – leśnika w Dóbrach Wilanowskich^[16], synem Eugeniusza Pacyny był Tadeusz Pacyna, porucznik piechoty WP,
• Jadwigę Teresę (1884-1959) – nauczycielkę w Pilźnie,
• Zofię Marię (1889-1909).

Zmarł 5 maja1912. Pochowany został na cmentarzu w Pilźnie^[11]

• Jędrzej Cierniak: Wieś Zaborów i zaborowski Dom Ludowy. Tow. Domu wioski Zaborowa, 1936, s. 45.
• Militär-Bildungsanstalten, [w:] Rudolf Otto vonR.O. Ottenfeld Rudolf Otto vonR.O., Die österreichische Armee von 1700 bis 1867, 1895, x [dostęp 2025-10-26]  (niem.).
• Uczestnicy powstania styczniowego w 1863 roku związani z ziemią brzeską. [online], brzesko.ws [dostęp 2025-10-29] .
• Mieczysław Chabura. Był człowiekiem wszechstronnie wykształconym, władał biegle sześcioma językami Antoni Pacyna ,,Zaborowski” (1834 – 1912). „W zakolu Raby i Wisły”, s. 32, 2015. ISSN 1426-9759.