Arboretum Folly

Arboretum Folly

Folly Arborétum

Pomnik przodków rodziny Folly
Państwo	Węgry
Miejscowość	Badacsonytomaj
Dzielnica	Badacsonyörs
Adres	Kápolnavölgyi út 25, 8257 Badacsonyörs
Powierzchnia	5 ha
Data założenia	1905
Położenie na mapie Węgier Arboretum Folly
46°48′38″N 17°32′43″E/46,810556 17,545278
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Arboretum Folly jest prywatną kolekcją botaniczną położoną w Badacsonyörs, części miejscowości Badacsonytomaj, na północnym brzegu Balatonu, na Węgrzech. Arboretum, zajmujące powierzchnię około pięciu hektarów, jest poświęcone przede wszystkim odpornym na suszę gatunkom drzew zimozielonych, w szczególności sosnom, cyprysom i cedrom. Od 1997 roku teren ten znajduje się pod ścisłą ochroną w granicach Parku Narodowego Wzgórz Balatońskich.

Arboretum zajmuje łącznie **4,66 ha**, w tym **3,06 ha** urządzonych ogrodów botanicznych oraz bezpośrednio z nimi związanego rodzimego lasu dębowego. Wysokość terenu waha się od 159 do **235 m** nad poziomem morza. Lokalna budowa geologiczna charakteryzuje się występowaniem czerwonego piaskowca i zlepieńców pochodzących z permu, pokrytych lessem i glebami leśnymi. Szczególny mikroklimat tego miejsca jest wyjątkowo korzystny dla roślin śródziemnomorskich. Duża powierzchnia Balatonu odbija promieniowanie słoneczne i łagodzi skrajne wahania temperatury. Ponadto otaczające wzgórza tworzą wokół ogrodu układ przypominający podkowę, chroniąc go przed zimnymi wiatrami z północy i wschodu, podczas gdy południowe stoki korzystają z maksymalnego nasłonecznienia i przechwytują wilgoć pochodzącą z jeziora.

Arboretum zostało założone w 1905 roku przez doktora Gyulę Mátyása Follyego (1867–1915), lekarza pochodzącego z Pécsu, który był między innymi lekarzem rodziny Zsolnay. Rozpoczął on sadzenie egzotycznych gatunków drzew na obszarze 0,4 ha, zastępując nimi rodzimy las dębowy. Jego celem naukowym było badanie przystosowania gatunków roślin pochodzących z regionów śródziemnomorskich do mikroklimatu Balatonu. Ze względu na skaliste podłoże doły pod sadzonki wykopywano ręcznie, a wodę transportowano na wzgórze w drewnianych pojemnikach na grzbietach osłów.

Po przedwczesnej śmierci założyciela oraz w wyniku trudności gospodarczych spowodowanych I wojną światową rozwój ogrodu został przerwany. W 1950 roku znaczna część rodzinnego majątku została znacjonalizowana przez państwo węgierskie i przekazana pod zarząd państwowego gospodarstwa rolnego w Badacsony. Syn założyciela, ekonomista Gyula Folly (1911–1979), ponownie rozpoczął sadzenie egzotycznych gatunków w 1953 roku. Do jego najważniejszych osiągnięć należało posadzenie grupy cedrów atlaskich w 1964 roku oraz cyprysów wiecznie zielonych w 1970 roku.

Przedstawiciel trzeciego pokolenia, agronom Gyula Folly (1943–2011), kontynuował powiększanie arboretum, włączając do niego dawne tereny winnic. W 1977 roku założył szkółkę roślin, aby finansować utrzymanie ogrodu. W 1981 roku odbył wyprawę botaniczną po Europie Zachodniej, z której przywiózł około 100 nowych taksonów roślin w celu zwiększenia różnorodności kolekcji. W połowie lat 80. XX wieku teren został ogrodzony, aby chronić go przed szkodami powodowanymi przez lokalną faunę. Po zmianie ustroju politycznego na Węgrzech w 1989 roku rodzina Folly odkupiła znacjonalizowane wcześniej grunty, dzięki czemu ponownie stała się właścicielem całego majątku.^[1]

Obecnie arboretum jest zarządzane przez przedstawicieli czwartego pokolenia rodziny – doktor Rékę Folly i Pétera Wernera. W ogrodzie znajduje się również kilka dzieł sztuki i rzeźb plenerowych, w tym prace Gábora Mihálya, Jenő Körmendi-Frima i Balázsa Hugyecseka. W 2014 roku w najwyższym punkcie ogrodu zbudowano drewnianą wieżę widokową o wysokości 5 metrów, mającą kształt szyszki i zaprojektowaną przez architekta Gábora Kruppę.

Oprócz kolekcji botanicznej posiadłość obejmuje szkółkę roślin, restaurację, manufakturę syropów oraz winnicę. Szkółka specjalizuje się w uprawie młodych roślin uzyskiwanych z nasion wydobywanych z szyszek i owoców rzadkich roślin znajdujących się w arboretum. Manufaktura produkuje 14 rodzajów syropów roślinnych, wśród których specjalnością posiadłości jest syrop z pąków sosny. W 2017 roku arboretum otrzymało węgierską nagrodę „Obiekt ekoturystyczny roku” w kategorii ścieżek przyrodniczych.^[2]

Uprawa winorośli w posiadłości kontynuuje tradycje rolnicze historycznego regionu winiarskiego Badacsony. Piwnica winna, przebudowana w 1878 roku przez Pála Csigó, byłego sędziego i posła, jest wykorzystywana do dziś.^[3] Winnica gospodaruje na 12 hektarach winnic i produkuje około 70 000 butelek wina rocznie. Produkcja koncentruje się przede wszystkim na typowych dla regionu winach białych, w szczególności na odmianach Pinot gris (Szürkebarát), Muscat Ottonel, Olaszrizling (riesling włoski), Kéknyelű oraz riesling reński.

Kolekcja botaniczna stanowi bazę dydaktyczną do badań nad taksonomią i prowadzenia obserwacji fenologicznych. Obejmuje 604 taksony roślin drzewiastych (gatunki, podgatunki i odmiany), w tym 324 taksony okrytonasiennych oraz 281 taksonów nagonasiennych. Szczególnie rozbudowana jest kolekcja roślin iglastych, obejmująca 39 gatunków sosen (Pinus), 23 gatunki jałowców (Juniperus), 22 gatunki jodeł (Abies) oraz 10 gatunków świerków (Picea). Arboretum odegrało historycznie ważną rolę we wprowadzaniu i rozpowszechnianiu na Węgrzech gatunków cedrów (Cedrus) i cyprysów (Cupressus).^[4]

Kolekcja obejmuje kilka rzadkich lub szczególnie interesujących gatunków drzew, między innymi:

• Cedrus brevifolia (cedr cypryjski)
• Sequoiadendron giganteum (mamutowiec olbrzymi)
• Sequoia sempervirens (sekwoja wieczniezielona)
• Calocedrus decurrens (cedrzyniec kalifornijski)
• Pinus coulteri (sosna Coultera)
• Pinus leucodermis (sosna bośniacka)
• Juniperus drupacea (jałowiec pestkowaty)

• International Dendrological Foundation: Folly Arboretum