Aszi

Aszi

Aši

bogini/ jazata odpłaty, nagrody, powodzenia i płodności
Moneta z Państwa Kuszanów, przedstawiająca wyobrażenie Aszi (po prawej stronie, jako Ardokszo) z rogiem obfitości
Inne imiona	Ardokszo
Występowanie	zaratusztrianizm, mitologia perska, mitologia irańska
Przydomek	Aši Vaŋuhī (Dobra Aszi)
Teren kultu	starożytny i współczesny Iran, starożytna Armenia, Gudźarat
Rodzina
Ojciec	Ahura Mazda
Matka	Armaiti
Rodzeństwo	Amszaspandowie, Sraosza, Daena, Rasznu, Mitra

Aszi (awestyjskie Aši, także Aši Vaŋuhī – Dobra Aszi^[1]; średnioperskie Ahrišwang^[2.1]) – koncept w zaratusztrianizmie i równocześnie żeńska jazata(inne języki) będąca jego personifikacją^[1]. W Gathach słowo aši- jest zazwyczaj interpretowane jako „nagroda” i „odpłata” (głównie w pozytywnym sensie)^[1]. Badacze różnią się w ocenie, czy aši- występuje tam jako pojęcie abstrakcyjne^[3.1], czy również jako byt osobowy^[4.1]. W Młodszej Aweście Aszi jest już jednoznacznie przedstawiana jako osoba, córka Ahury Mazdy i Armaiti, siostra Amszaspandów, Sraoszy i Daeny(inne języki) oraz dawczyni dobrobytu, potomstwa i powodzenia^[5.1][5.2]. W tradycji zaratusztriańskiej przypisywano jej także moc uzdrowicielską i skuteczność w walce ze złem^[6.1]. Aszi poświęcony jest Ard Jaszt(inne języki) oraz Jasna(inne języki) 52^[7.1]. W kalendarzu zaratusztriańskim(inne języki) patronuje dwudziestemu piątemu dniowi każdego miesiąca^[8.1][3.2].

Według Skjærvø(inne języki) i Schleratha(inne języki) aši- jest rzeczownikiem abstrakcyjnym utworzonym od rdzenia ar- związanego ze znaczeniami „przydzielać/przyznawać”^[9.1] za pomocą sufiksu -ti-^[1]. Insler(inne języki) wiązał ten sam rdzeń raczej ze znaczeniem „zasługiwać” niż „przydzielać”^[10.1]. Podobnie uważał Lommel(inne języki), który wiązał ten rdzeń ze znaczeniami „osiągać/zdobywać”^[11.1]. Za pochodzeniem od ar- ma przemawiać figura etymologiczna(inne języki) aši- ar- oznaczająca „przydzielić udział” albo „sprawić, aby udział komuś przypadł”^[1]. Konstrukcja ta występuje między innymi w Jasnie 9.3 i 9.4^[a][12.1] oraz 52.3^[b][12.2] i 56.3^[c][12.3]. Pirart(inne języki) odrzucał wywodzenie aši- od samego rdzenia ar-. Łączył etymon aši- z połączeniem przedrostka ā- z rdzeniem ar-, któremu przypisywał znaczenia „trafić, dosięgać, popadać w określony stan”^[13.1].

Lommel i Kellens(inne języki) widzieli w staroindyjskim ṛti- odpowiednik awestyjskiego aši-. Lommel był zdania, że chodzi tutaj o ṛti- w znaczeniu „szczęścia/pomyślności”^[11.1], a Kellens wskazywał na „wyruszenie/odejście”^[14.1]. Kellens podkreślał też, że dokładne znaczenie jest bardzo trudne do ustalenia^[14.2]. Pirart odnosił aši- do wedyjskiego ārti- „nieszczęście, ból”, przyjmując, że oba wyrazy wywodzą się z połączenia przedrostka ā- z rdzeniem ar-, lecz rozwinęły przeciwne znaczenia: wedyjskie negatywne, a awestyjskie pozytywne. Thieme odrzucał istnienie bezpośredniego odpowiednika w języku staroindyjskim^[15.1].

Wielu badaczy uważała, że Aszi była czczona jako bogini przez niektóre ludy irańskie jeszcze przed pojawieniem się Gath. Kreyenbroek(inne języki) był zdania, że jej pierwotną domeną były płodność i pomyślny los, a udzielane przez nią dobra nie były zależne od postępowania człowieka^[8.2]. Jego zdaniem przykładem amoralności przedzaratusztriańskiej Aszi jest fragment Ard Jasztu opisujący turański(inne języki) najazd – zamiast bronić swoich wyznawców, uciekała i ukrywała się^[8.2]. Boyce(inne języki) podzielała przekonanie, że Aszi była czczona przed powstaniem Gath. Jej zdaniem jazata była pierwotnie amoralną Fortuną, która rozdaje swoim wyznawcom dobra nie tylko według zasług, lecz również według własnego kaprysu^[16.1]. W ich interpretacji Gathy podporządkowywały dawną Fortunę zasadzie moralnej odpłaty, a epitet „Dobra Aszi” miał odróżniać nowe wyobrażenie od starszego, moralnie obojętnego^[16.2]. Teoria o „umoralnieniu” Aszi wynika z poglądu, tradycyjnie przyjmowanego w akademii za pewnik, że zaratusztrianizm powstał poprzez reformę wierzeń irańskich polegającą na położeniu nacisku na postępowanie w miejsce składania bóstwom ofiar w zamian za korzyści^[17.1]. Od drugiej połowy XX wieku część badaczy zaczęła krytykować takie rozumienie reformy, a część w ogóle zarzuciła ten koncept^{[18.1][17.2][19.1]}.

Formy leksemu aši- pojawiają się w Gathach siedemnaście razy^[1]. Zdaniem badaczy takich jak Skjaervo^[1], Schlerath^[1], Malandra(inne języki)^[2.1], Stausberg(inne języki)^[3.1], Kreyenbroek^[8.1], Lecoq^[7.1] czy Boyce^[16.1] aši- występuje tam przede wszystkim w znaczeniu odpłaty mającej być rezultatem wyborów człowieka. Część badaczy wskazuje, że chodzi tutaj o „dobrą odpłatę”, czyli nagrodę za postępowanie, np. za pobożność^[20.1]. Na poparcie tej interpretacji przywoływane są fragmenty z Jasny 51.10^[d][21.1] i 51.21^[e][21.2]. Inni badacze uważają, że nie ma tutaj mowy o odpłacie tylko w pozytywnym sensie. Aszawan (awestyjskie ašavan) czyli ktoś, kto wybiera porządek i zasady ustanowione przez Mazdę, może liczyć na nagrodę, ale drudżwant(inne języki) (awestyjskie drəgvant), który odrzuca ład Mazdy, poniesie karę^[16.3][8.1]. Za tą interpretacją przemawiać ma Jasna 43.5^[f][21.3]. Natura tej odpłaty nie jest oczywista – może dotyczyć życia doczesnego, życia pozagrobowego lub obydwu tych sfer^[1][11.2]. Zdaniem Kreyenbroeka Jasna 50.3^[g][4.2] jest śladem powiązania konceptu aszi z płodnością^[8.1].

Nieco inne rozumienie prezentował Eric Pirart. Zgadzał się, że rolą Aszi (termin ten w Gathach można, jego zdaniem, rozumieć zarówno jako koncept jak i jego personifikację^[13.2]) było pomnażanie dobytku i sił czcicieli Ahury Mazdy^[13.3], ale uważał, że była to pochodna podstawowej funkcji, która zasadzała się na transferowaniu rytualnych myśli, słów i czynów^[h] do bóstwa któremu poświęcony był dany obrzęd^[13.4]. Stąd rozumiał aši- jako „przybycie, szczęśliwe zrządzenie, sprawienie że coś dociera”^[13.5] i tłumaczył to pojęcie jako „Dedykację”. Miała ona sprawiać, że właściwe myśli, słowa i czyny trafiają do boskiego adresata^[13.6]. Jego zdaniem Jasna 45.9^[i][13.7], 46.2^[j][13.7] i 46.18^[k][13.8] potwierdzają takie rozumienie. Należy jednak zaznaczyć, że inni tłumacze nie zgadzają się, że awestyjskie ašā w tych fragmentach jest miejscownikiem od aši- i w związku z tym odnoszą je do Aszy, a nie Aszi^{[4.3][4.4][4.5]}. Pirart uważał też, że aši- nie odpowiada tylko za transfer od ludzi do bóstwa, ale także za odpłatę bóstwa, które miało zapewniać swoim czcicielom zdrowie, potomstwo, dostatek jedzenia i dobre życie pozagrobowe^[13.5].

Aszi w Gathach pojawia się przy okazji wzmianek o Sraoszy (np. Jasna 43.12^[4.6]) oraz osobowo ujmowanej Aszy (Jasna 51.10^[21.1] i 28.7^[l][4.7]). W utworach młodoawestyjskich relacje te są jeszcze wyraźniejsze i częściej opisywane – zwłaszcza ze Sraoszą^[22.1]. Aszi jest wzmiankowana nie tylko w Gathach, ale także w innym dziele staroawestyjskim – Jasnie Siedmiu Rozdziałów(inne języki)^[22.2], gdzie pojawia się w Jasnie 38.2^[m][4.8]. Według Narten Aszi została tam wymieniona jako istota godna czci (czyli jazata)^[22.3].

Większość badaczy interpretowała gathyjską aszi przede wszystkim jako abstrakcyjną „nagrodę” lub „odpłatę”, która nie została jeszcze jednoznacznie spersonifikowana jako bóstwo^[1]. Humbach podkreślał, że w Gathach tylko Ahura Mazda jest konsekwentnie przedstawiany jako osobowy byt^[4.9]. Z drugiej jednak strony w niektórych miejscach, gdy podmiot zwraca się do sił boskich używa liczby mnogiej (np. Jasna 29.1^{[n][23.1][10.2][24.1][24.2][24.3]}). W liczbie mnogiej pojawia się także tytuł „Ahura”, używany w odniesieniu do Mazdy (np. Jasna 30.9^[o][4.10] i 31.4^[p][4.1]). Według Humbacha sposób ujmowania Aszy (Porządek/Prawda), Wohu Manaha (Dobra Myśl), Aszi i podobnych pojęć nie jest jednolity ani zawsze jednoznaczny: w zależności od kontekstu w danym fragmencie, słowa te można interpretować jako odnoszące się do osobowych bytów, abstrakcyjnych zasad, przymiotów bóstwa, a nawet przymiotów człowieka^[4.9]. Podobne stanowisko zajmował Pirart^[13.2]. Zdaniem Humbacha w Gathach są co najmniej dwa miejsca, w których Aszi występuje jako osoba (Jasna 31.4^[q][4.1] i 43.12^[r][4.6]). Również Lecoq był zdania, że Aszi jest jednym z nielicznych bóstw z okresu młodoawestyjskiego, które pojawiają się jako osoby już w utworach staroawestyjskich^[7.2]. Taką możliwość dopuszczała także Narten(inne języki)^[22.4].

W utworach klasyfikowanych jako młodoawestyjskie Aszi występuje już jednoznacznie jako osobowa jazata o dużym znaczeniu^[1]. Jej hymn z Jasny jest umieszczony między Gathą Wohuchszathra(inne języki) a Gathą Wahisztoiszti(inne języki). Zdaniem Lecoqa takie umiejscowienie hymnu podkreśla znaczenie Aszi dla zaratusztrianizmu^{[7.1][s][25.1]}. Jazacie dedykowany jest także Ard Jaszt^[7.3]. Oprócz tego pojawia się też w innych jasztach: Tir Jaszcie(inne języki)^[7.4], Mihr Jaszcie(inne języki)^[7.5], Srosz Jaszcie(inne języki)^[7.6], Frawardin Jaszcie(inne języki)^[7.7], Asztad Jaszcie(inne języki)^[7.8] i Zamjad Jaszcie(inne języki)^[7.9]. Aszi jest także wzmiankowana w klasyfikowanych jako młodoawestyjskie częściach Jasny: Srosz Dronie^[7.10], Hom Sztomie(inne języki)^[7.11], wstępie^[7.12] i zakończeniu^[7.13] Staoty Jesnji(inne języki) oraz Ab-Zohrze(inne języki)^[7.14]. Oprócz tego występuje też w innych częściach Jasny^[7.15]. Pojawia się także w Widewdadzie(inne języki)^[7.16], Wisperadzie(inne języki)^[7.17] i Sih-rozag(inne języki)^[7.18].

Aszi jest opisana jako wysoka, piękna i silna młoda kobieta o idealnej sylwetce^[7.19]. Jej oblicze ma jaśnieć blaskiem, a ona sama ma być obdarzona potężną życiową siłą^[21.4]. Opisuje się ją jako jedną z jazat, które mogą obdarzyć ludzi chwareną^[8.2]. Według utworów awestyjskich Aszi ma zwyczaj podróżowania za pomocą szybkiego rydwanu i zdolność do obdarzania swoich wyznawców dobrami^[16.1]. Ma także aspekt wojowniczy – przypisuje się jej pomoc wiernym w walce zbrojnej^[26.1]. Najsilniej wiąże się ją jednak z życiem rodzinnym, dobrobytem i pomyślnością. Domostwa nawiedzane przez jazatę są opisywane jako te, w których stada bydła osiągają dużą liczebność, nie brakuje pożywienia, wonności, kosztownych tkanin, złota i srebra^[7.20][21.5]. Mężów oczekują piękne, bogato ubrane i noszące liczne ozdoby żony, pragnące zaznać z nimi przyjemności cielesnych^[7.20][21.5]. Córki mężczyzn, którzy cieszą się przychylnością Aszi, są zdrowe i piękne^[7.20][21.5].

Aszi ma również zapewniać szybkie konie, silne wielbłądy i skuteczną broń^[7.20][21.5]. Malandra uważał Ard Jaszt za ważne źródło wiedzy o tym, jak autorzy awestyjscy wyobrażali sobie szczęśliwe i udane życie rodzinne oraz zasobne gospodarstwo domowe^[2.2]. Aszi była również silnie związana z ludzką płodnością i seksualnością. Z jej kultu wykluczone były osoby niedojrzałe płciowo, bezpłodne albo dotknięte dolegliwościami płciowymi^[2.2][16.4]. W Ard Jaszcie jazata skarży się między innymi na bezpłodną kobietę, kobietę rodzącą dziecko poczęte z mężczyzną innym niż jej mąż oraz na gwałcicieli^[7.20][21.5]. Lecoq interpretował te skargi jako mitologiczne uzasadnienie wyłączenia określonych osób z jej kultu^[7.19]. Jasna 52 podkreśla jej rolę jako tej, która przydziela nagrody wiernym^[7.21] oraz przypisuje jej moc uzdrawiania (wód, bydła i roślin), skuteczną walkę z dewami, odpieranie ataków nieprzyjaciół danego rodu i troskę o kult Amszaspandów^[7.22].

W Młodszej Aweście jest przedstawiana jako córka Ahury Mazdy i Armaiti, siostra Amszaspandów, Daeny, Sraoszy^[27.1][2.2], Rasznu i Mitry^[5.1][7.23]. Jest jedyną jazatą której utwory awestyjskie przypisują nie tylko ojca, ale także matkę^[27.1]. Aszi jest powiązana z chwareną, której może udzielać ludziom. Kreyenbroek uważał, że związek ten jest podkreślany zwierzęcą symboliką^[t] oraz opuszczaniem wyznawców, gdy pojawiają się warunki, które bóstwo uznaje za nieodpowiednie^[8.2]. Motywy te widać także w opisach Weretragny, stąd pogląd Kreyenbroeka o bliskich związkach między tą trójką i ich możliwym pochodzeniu z czasów sprzed pojawienia się Gath^[8.1]. Aszi jest przedstawiana także w towarzystwie Mitry jak i Parendi^{[u][21.6][21.7]}. Parendi zazwyczaj występuje w utworach razem z Aszi^[5.3]. Związki z Mitrą są na tyle silne, że ofiarowanie libacji Aszi jest przedstawiane jako równoznaczne z ofiarowaniem libacji Mitrze^[21.4]. Z powodu tych relacji istnieje pogląd, że Aszi jest irańskim odpowiednikiem wedyjskiego Bhagi, który w wierzeniach staroindyjskich był towarzyszem Mitry^[7.1].

Obok Mitry Aszi jest silnie związana ze Sraoszą. Sraosza jest określany jako ašivant- („obdarzony/posiadający aszi”) oraz ašiia- („przyjaciel aszi”)^[5.4]. Możliwym wytłumaczeniem bliskiego związku jest przekonanie o nagrodzie/odpłacie (znaczenie imienia Aszi) Mazdy dla tych, którzy są posłuszni (znaczenie imienia Sraosza) porządkowi ustanowionemu przez Ahurę^[1]. Zdaniem Narten te dwa epitety mają zbliżone znaczenie i należy je tłumaczyć jako „obdarzony aszi” z zastrzeżeniem, że chodzi tu przede wszystkim o koncept nagrody, a nie jej personifikację^[22.1]. Badaczka ta była też zdania, że Sraosza i Aszi mogli być w okresie staroawestyjskim zaliczani do grona zaratusztriańskich bóstw, które potem nazwano Amszaspandami^[22.5][22.3]. W pozostałych utworach młodoawestyjskich Aszi wymienia się obok:

• Czisti(inne języki)^[7.24], Ereti^[v][7.25] i Rasastat^{[w][7.26][7.27]}
• Czisti, Ada^[x][7.28] i Drwatat^{[y][7.25][7.29]}
• Czisti, Paurwatat^[z][7.26] i Uparatat^{[aa][7.30][7.31]}

Aszi jest jedyną jazatą, której interakcja z Zaratusztrą jest wprost opisana jako cielesna^[3.3]. W Ard Jaszcie Aszi zatrzymuje rydwan, przywołuje do siebie Zaratusztrę i nakazuje mu oprzeć się o pojazd^[7.32][21.8]. Następnie głaszcze go, dotykając obiema rękami, chwali jego wygląd oraz oznajmia, że został obdarzony chwareną i trwałym dobrostanem^[7.32][21.8]. Scena ta bywa interpretowana jako erotyczna przez część badaczy^[3.4]. Malandra rozumiał ją jako podkreślającą zakorzenienie kultu jazaty w zaratusztrianizmie^[2.2]. Zdaniem Kellensa dotyk i pochwały Aszi miały potwierdzać cielesność Zaratusztry, który zostanie przeniesiony do zaświatów (w których żyją bóstwa i dusze zmarłych, może chodzić o „świat umysłu”^[28.1]) wraz z ciałem. W jego interpretacji „nagroda/odpłata” jaką uosabia jazata oznacza przedłużenie życia – poprzez potomstwo w świecie materialnym i osobowe przetrwanie w zaświatach^[15.2]. Zaratusztra był nagrodą Aszi dla swojego ojca (przedłużenie istnienia rodu)^[15.3], a potem sam otrzymał nagrodę – został przeniesiony do zaświatów bez doświadczenia śmierci^[15.2].

Zaratusztra nie był jedyną postacią z irańskiej tradycji, której przypisywano składanie ofiar i kult Aszi. Według Ard Jasztu robili to także Haoszjanha(inne języki), Jima, Traetona, Haoma, Haosrawah(inne języki) i Wisztaspa ^[7.33].

W literaturze badawczej uważa się, że z czasem doszło do zmniejszenia się popularności kultu Aszi, przede wszystkim w zachodniej części świata irańskiego^[8.1]. Miało się tak stać z powodu rosnącego w siłę Anahity, jazaty o bardzo podobnych funkcjach^[8.1]. Istnieją nawet teorie, że Aszi przejęła część cech Anahity, ale badacze zaznaczają, że ciężko wskazać w którą stronę doszło do transmisji^[2.2]. Jest jednak faktem, że w pewnym momencie doszło do rozmycia ról i postaci tych dwóch jazat^[16.5]. Kult Aszi zachował się we wschodnim Iranie, a dowodem na to są na przykład monety z państwa Kuszanów^[29.1].

• Julian Baldick, „Mazdaism (Zoroastrianism)” w: Stewart Sutherland (red.), Leslie Houlden (red.), Peter Clarke (red.) i Friedhelm Hardy (red.), „The World's Religions”, Oxon: Routledge, 1988, s. 552–568. ISBN 978-0415003247.
• Christian Bartholomae, „Altiranisches Wörterbuch”, Strasburg: Trübner, 1904.
• Mary Boyce, „A History of Zoroastrianism: the Early Period”, t. 1, Lejda: Brill, 1996, ISBN 978-90-04-10474-7.
• James Darmesteter (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol 2, Seria Sacred Books of the East, tom 23, Oksford: Oxford University Press, 1883.
• Maneckji Nusservanji Dhalla, „Zoroastrian Theology: From the Earliest Times to the Present Day”, Nowy Jork: AMS Press, 1972. ISBN 978-0-404-02123-8.
• Jacques Duchesne-Guillemin, „La religion de l’Iran ancien”, Paryż: Presses Universitaires de France, 1962.
• Karl F. Geldner, „Avesta - The Sacred Books of the Parsis”, t. 1, Stuttgart: W. Kohlhammer, 1896.
• Ilya Gershevitch, „The Avestan Hymn to Mithra”, Cambridge: Cambridge University Press, 1959. ISBN 9780521050715.
• Scott L. Harvey, Winfred P. Lehmann, Jonathan Slocum, Old Iranian Online: Lesson 1: Old Avestan, The University of Texas at Austin: Linguistics Research Center
• Almut Hintze, „Avestan Literature” w: Ronald E. Emmerick (red.), Maria Macuch (red.), „A History of Persian Literature”, Londyn: I.B. Tauris, 2009, s. 1–71. ISBN 978-1-84511-887-7.
• Helmut Humbach (tłum.), Josef Elfenbein (tłum.), Prods Oktor Skjaervo (tłum.), „The Gāthās of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts”, Volume 1 – Introduction: Text and Translation, Heidelberg: Carl Winter, 1991. ISBN 9783533044734.
• Helmut Humbach (tłum.), Pallan Ichaporia (tłum.), „Zamyad Yasht: Yasht 19 of the Younger Avesta. Text, Translation, Commentary”, Wiesbaden: Harrassowitz, 1998. ISBN 3-447-04026-2.
• Stanley Insler (tłum.), „The Gathas of Zarathustra”, Lejda: Brill, 1975. ISBN 9004039023.
• Albert de Jong, „Jeh The Priml Whore? Observations on Zoroastrian misogyny” w: Ria Kloppenborg (red.), Wouter J. Hanegraaff (red.), „Female Stereotypes in Religious Traditions”, Lejda: Brill, 1995, s. 15–41, ISBN 978-90-04-10290-3.
• Jean Kellens, „Aṣ̌i ou le grand départ” w: „Journal Asiatique”, vol 287, no 2, 1998, s. 457–464. ISSN 0021-762X.
• Philip G. Kreyenbroek, „On the shaping of Zoroastrian theology Aši, Vәrәθraγna and the promotion of the Amәša Spәṇtas” w: Paul Bernard (red.), Frantz Grenet (red.), „Histoire et cultes de l'Asie centrale préislamique”, Lejda: CNRS Éditions, 1992, ss. 137-145. ISBN 9782222045984.
• Pièrre Lecoq, „Les livres de l'Avesta. Textes sacrés des zoroastriens”, Paryż: Les Éditions du Cerf, 2016. ISBN 9782204113847
• Herman Lommel, „Die Religion Zarathustras”, Tybinga: J. C. B. Mohr, 1930, ISBN 90-04-03902-3.
• William W. Malandra, „An Introduction to Ancient Iranian Religion: Readings from the Avesta and Achaemenid Inscriptions”, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1983. ISBN 9780816611157.
• Marijan Molé, „Culte, mythe et cosmologie dans l’Iran ancien”, Paryż: Presses Universitaires de France, 1963.
• Johanna Narten, „Die Ameša Spentas im Avesta”, Wiesbaden: Harrassowitz, 1982, ISBN 978-3-447-02200-2.
• Éric Pirart, „Le Sentiment du Savoir: Présentation, Analyse, Traduction et Commentaire de la Spǝṇtā.mańiiu Gāθā (y 47-50)”, Leuven: Peeters, 2022, ISBN 978-90-429-4531-9.
• Benedikt Peschl, „The First Three Hymns of the Ahunauuaitī Gāθā: The Avestan Text of Yasna 28–30 and Its Tradition”, Lejda: Brill, 2022, ISBN 978-90-04-53531-2.
• Prods Oktor Skjærvø, Bernfried Schlerath, AŠI, Encyclopedia Iranica.
• Prods Oktor Skjærvø (tłum.), „Zoroastrian Texts: translated with notes by Prods Oktor Skjærvø”, Materiały przygotowane przez prof. Skjærvø dla uczestników kursu „Early Iranian Civilizations 102” na uniwersytecie Harvarda, samodzielne wydanie, 2007.
• Prods Oktor Skjærvø, „An Introduction to Old Avestan by Prods Oktor Skjærvø”, Materiały przygotowane przez prof. Skjærvø dla studentów uczących się języka staroawestyjskiego na uniwersytecie Harvarda. Wersja 3, samodzielne wydanie, 2006.
• Prods Oktor Skjærvø, „Zarathustra: A Revolutionary Monotheist?” w: Beate Pongratz-Leisten (red.), „Reconsidering the Concept of Revolutionary Monotheism”, Winona Lake: Eisenbrauns, 2011, s. 317–350. ISBN 978-1-57506-199-3.
• Michael Stausberg, „Die Religion Zarathushtras: Geschichte-Gegenwart-Rituale”, vol 1, Berlin: W. Kohlhammer, 2002, ISBN 3-17-017118-6.
• Paul Thieme, „Die vedischen Āditya und die zarathustrischen Aməša Spənta”, [w:] Bernfried Schlerath (red.), „Zarathustra”, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchges, 1970, s. 397-412.