Atlantyzm

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Atlantyzm (ang. atlanticism), znany również jako transatlantyzm – ideologia polityczna postulująca ścisły sojusz między państwami Ameryki Północnej (Stanami Zjednoczonymi i Kanadą) a Europą w kwestiach politycznych, gospodarczych i obronnych. Termin wywodzi się od Oceanu Atlantyckiego. Jest to ideologia geopolityczna w tym samym sensie co eurazjatyzm[1].

Plakat promujący Plan Marshalla (1950)

W praktyce atlantyzm zachęca do aktywnego zaangażowania USA w sprawy europejskie. Najsilniej przejawiał się podczas II wojny światowej i zimnej wojny poprzez utworzenie NATO i Planu Marshalla[2]. U podstaw sojuszu leżały zarówno względy bezpieczeństwa (powstrzymanie ZSRR), jak i interesy gospodarcze – USA dążyły do otwarcia rynków europejskich, a Europa potrzebowała amerykańskiej pomocy finansowej[3].

Atlantyzm jest szczególnie silny w Europie Wschodniej, Europie Środkowej i Wielkiej Brytanii (Special Relationship(inne języki)). Występuje napięcie między atlantyzmem a kontynentalizmem(inne języki) – niektórzy kładą nacisk na integrację regionalną kosztem współpracy transatlantyckiej[4][5].

Historia

Tło i zimna wojna

Przed I wojną światową relacje transatlantyckie były ograniczone. Po I wojnie światowej nowojorski prawnik Paul D. Cravath, współzałożyciel Council on Foreign Relations, stał się ważnym liderem w budowaniu atlantyzmu w USA[6].

Doświadczenie wspólnych działań wojennych podczas II wojny światowej i Karta Atlantycka z 1941 roku stworzyły podwaliny pod powojenny sojusz. W 1949 roku podpisano Traktat północnoatlantycki i utworzono NATO[2]. Dla państw Europy Środkowej i Wschodniej atlantyzm stał się elementem budowy tożsamości – członkostwo w NATO oznaczało powrót do „Zachodu"[7].

W literaturze wyodrębnia się podział na państwa „atlantyckie" (Wielka Brytania, Dania, Holandia) stawiające na współpracę z USA oraz „europejskie" (Francja, Niemcy) promujące autonomię strategiczną UE[8].

Nowe demokracje byłego Układu Warszawskiego i części Jugosławii przyjęły odmienny punkt widzenia, chętnie przyjmując atlantyzm jako polityka chroniąca przed Rosją[9].

XXI wiek i kryzys

Po 11 września 2001 w ramach NATO, USA po raz pierwszy powołał się na Artykuł 5, jednak wojna w Iraku spowodowała rozłamy. Po zakończeniu zimnej wojny zanik wspólnego zagrożenia osłabił spoistość Sojuszu, a interesy USA i Europy zaczęły się rozchodzić[2]. Kryzys pogłębiły jednostronne działania USA oraz rosnąca koncepcja „autonomii strategicznej" UE[10].

Za prezydentury Trumpa narastały napięcia w NATO. Joe Biden kładł nacisk na odbudowę sojuszu. Po inwazji Rosji na Ukrainę (2022) Finlandia i Szwecja przystąpiły do NATO. Podczas drugiej prezydentury Trumpa premier Belgii Bart De Wever stwierdził w 2026, że osiem dekad atlantyzmu może dobiegać końca[11].

Instytucje

Główną instytucją atlantycką jest NATO (Rada Północnoatlantycka). Za atlantyckie uważa się również Bank Światowy i MFW – nieformalnie pierwszym kieruje Amerykanin, drugim Europejczyk[12]. Inne organizacje to OECD, G7, German Marshall Fund, Atlantic Council i Atlantik-Brücke(inne języki)[13].

Nowy atlantyzm

„Nowy atlantyzm" został zdefiniowany przez Nową Kartę Atlantycką(inne języki) (2021) jako odpowiedź na rywalizację z Rosją i Chinami. Zakłada odejście od czysto militarnego charakteru sojuszu na rzecz współpracy w dziedzinie technologii, handlu i klimatu[14]. Jego trwałość podważają jednak rozwój europejskiej autonomii strategicznej i nieprzewidywalność polityki USA[15].

Znani atlantyści

Prezydenci USA: Roosevelt, Truman, Reagan, Biden; premierzy WB: Churchill, Thatcher, Blair, Brown; sekretarz stanu USA Dean Acheson; Zbigniew Brzeziński; sekretarze generalni NATO Luns i Solana; współzałożyciel CFR Paul D. Cravath[13].

Przypisy

  1. ↑ Ian Klinke, Geopolitics and the political right: lessons from Germany, „International Affairs”, 94 (3), 2018, s. 495–514, DOI: 10.1093/ia/iiy024 (ang.).
  2. ↑ a b c Ivo Daalder, The End of Atlanticism, „Survival”, 45 (2), 2003, s. 147–166, DOI: 10.1080/00396330312331343536 (ang.).
  3. ↑ Patrick O'Cock, Transatlantic Relations after the Cold War, „Journal of Common Market Studies”, 39 (5), 2001, s. 911–928, DOI: 10.1111/1528-3577.00039 (ang.).
  4. ↑ Hans Mouritzen, Denmark's Super Atlanticism, Nordic International Studies Association, 16 maja 2007 (ang.).
  5. ↑ Michal Kořan (red.), Czech Foreign Policy in 2007–2009: Analysis, Ústav mezinárodních vztahů, 2010, s. 373, ISBN 978-8086506906 (ang.).
  6. ↑ Priscilla Roberts, Paul D. Cravath, the First World War, and the Anglophile Internationalist Tradition, „Australian Journal of Politics and History”, 51 (2), 2005, s. 194–215, ISSN 0004-9522 (ang.).
  7. ↑ Kristina Mikulova, Michal Šimečka, Norm Entrepreneurs and Atlanticist Foreign Policy in Central and Eastern Europe, „Europe-Asia Studies”, 65 (6), 2013, s. 1192–1216, DOI: 10.1080/09668136.2013.813681 (ang.).
  8. ↑ Anna Jóhannesdóttir i inni, Understanding the Atlanticist–Europeanist Divide in the CFSP, „European Foreign Affairs Review”, 9 (3), 2004, s. 417–441, DOI: 10.54648/eerr2004030 (ang.).
  9. ↑ Elizabeth Schmitz-Robinson, Kindred Spirit or Opportunistic Ally? Polish Atlanticism in the 21st Century [online], 2009 [zarchiwizowane z adresu 2018-07-20] (ang.).
  10. ↑ Marianne Riddervold, Jarle Trondal, Transatlantic relations in times of uncertainty, „Journal of European Integration”, 40 (5), 2018, s. 505–521, DOI: 10.1080/07036337.2018.1488839 (ang.).
  11. ↑ Belgium PM: 80 years of Atlanticism could be coming to an end [online], Politico, 21 stycznia 2026 [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  12. ↑ The IMF, the World Bank, and the WTO [online], Council on Foreign Relations [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  13. ↑ a b Kenneth Weisbrode, The Atlanticists, Nortia Press, 2017 (ang.).
  14. ↑ The New Atlantic Charter [online], Atlantic Council [dostęp 2026-08-07] (ang.).
  15. ↑ Tim Oliver, Double Trouble: Trump, Transatlantic Relations and European Strategic Autonomy, „Journal of Common Market Studies”, 57 (S1), 2019, s. 114–126, DOI: 10.1111/jcms.12948 (ang.).

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya