Augustyn Necel

Augustyn Necel

Data i miejsce urodzenia	22 marca lub lipca 1902 Chłapowo, Polska
Data i miejsce śmierci	29 października 1976 Władysławowo, Polska
Miejsce spoczynku	Władysławowo
Zawód, zajęcie	rybak, pisarz
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Augustyn Necel właśc. Netzel^[1] (ur. 22 marca^[2] lub 22 lipca^[3][4] 1902 w Chłapowie, zm. 29 października 1976 we Władysławowie) – pisarz, najwybitniejszy i najpłodniejszy kaszubski autor powieści historycznych, z zawodu rybak, „kaszubski Sienkiewicz”^[5], zwany też „kronikarzem spod Rozewskiej Blizy^[6]”.

Urodził się 22 marca lub lipca 1902 r. w Chłapowie k. Władysławowa^[2][3][4], w rodzinie Jana, rybaka łodziowego, i Franciszki z domu Lesnów^[7]. W rodzinnej miejscowości chodził do czteroklasowej szkoły pruskiej, a w języku polskim dokształcał się samodzielnie, m.in. przez lekturę Sienkiewicza i prasy^[8]. Miał też swego mentora Franciszka Goykę^[9], twórcę pierwszej maszoperii na Kaszubach^[10], którego opisał w swej pierwszej powieści^[11]. W 1916 r. – podczas I wojny – zaczął pracę na morzu jako rybak^[12]. W przedwojennej Polsce odbył służbę wojskową, przez trzy lata był marynarzem dalekomorskim^[13]. Zamustrowany był na statkach: „Maria Siedler”, „Sambor", „Marta Schröder”,„Bohnekampf”, „Uland”^[14]. Następnie pracował w Stacji Morskiej^[15] (1928–1939)^[14], późniejszym Morskim Laboratorium Rybackim w Helu, gdzie zamieszkał. Opublikował kilka artykułów fachowych^[9] i dwa opowiadania. Próbował pisać powieść o życiu na morzu.

W 1939 r. wziął udział w obronie Wybrzeża^[16], a później uczestniczył w pomorskiej konspiracji.

Po wojnie rybaczył, ale w 1953 r. przekazał kutry synom i zajął się pisaniem. Jesienią 1951 zamieszkał w nowo wybudowanym domu we Władysławowie^[17], gdzie był też radnym^[18]. Dwa opowiadania zamieścił w Kalendarzu rybackim 1947, ale został naprawdę „odkryty” w 1953 r. przez Jana Piepkę, który wspólnie z Lechem Bądkowskim, Franciszkiem Fenikowskim i Izabellą Trojanowską zaopiekował się jego talentem^[19]. W 1955 r. wydawnictwo Czytelnik opublikowało jego pierwszą powieść rybacką Kutry o czerwonych żaglach^[20] (20 tys. nakładu)^[21], która stała się dużym wydarzeniem literackim w kraju. Jeszcze w tym samym roku książka doczekała się co najmniej 5 publikowanych recenzji^[22]. Wcześniej Necel publikował fragmenty tego utworu w Dzienniku Bałtyckim i Rybaku Morskim^[23].

Po tym sukcesie podjął tematykę historyczną i napisał dalsze powieści, których akcja toczy się na Wybrzeżu. Drugą publikowaną powieścią Necla była Saga o szwedzkiej checzy (1957), którą autor zadedykował swojej żonie z okazji 25-lecia małżeństwa^[24] Maszopi (1958)^[25] oraz dwuczęściowa epopeja Krwawy sztorm (1960)^[26] i Złote klucze (1962)^[27], która stała się najpopularniejszą pozycją w dorobku pisarza i miała dwa wznowienia w latach 60. (1964^[28] i 1969^[29]). Równolegle ogłosił powieść Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (1959)^[30] i szkic historyczny Z przeszłości Ziemi Puckiej (1960)^[31]. W 1959 r. został członkiem Związku Literatów Polskich. 23 maja 1971 r. papież Paweł VI przyznał pisarzowi Komandorię I kl. Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego^[32] za podjęcie tematyki wiary i męczeństwa w książce Nie rzucim ziemi (1969)^[33], czyli zbiorze sylwetek historycznych bohaterów Ziemi Gdańskiej w okresie od rządów Bismarcka do okupacji hitlerowskiej^[34]. Głównymi bohaterami powieści są kapłani katoliccy^[35].

Oprócz tego tomu Augustyn Necel napisał w tamtych latach szereg pozycji o urozmaiconej tematyce i formie, wykraczających niekiedy poza temat historyczny. Były to kolejno: zbiór opowieści wojennych o wspólnym temacie Łosoś wszechwładny (1963)^[36], powieść z życia rybaków W pogoni za ławicami (1966)^[37], powieść o kaszubskich emigrantach do Ameryki Z deszczu pod rynnę (1971)^[38], powieść wojenna Wolność i niewola (1971), opowieść historyczna Haftowana bandera (1972)^[39], saga rodziny Kreftów Rewianie (1974)^[40], zbiór bajęd i legend kaszubskich z XIX w. Demony, purtki i stolemy (1975)^[41] oraz urozmaicone gawędy W niewoli białych purtków, poprzedzone wspomnieniami, które ukazały się pośmiertnie w 1977 roku^[42]. Po śmierci żony pisarz ciężko chorował i zmarł na raka we Władysławowie 29 października 1976 r. i tam też został pochowany. Nie zdążył zrealizować wszystkich swoich planów, wśród których znajdowała się kontynuacja tomu Nie rzucim ziemi.

Z żoną Agnieszką z Kaletów (1904–1974), z którą ożenił się w 1929 r.^[43], wychował czterech synów, którzy zostali rybakami^[18], i trzy córki.

Zmarł we Władysławowie, pochowany na cmentarzu komunalnym (sektor B-1-1)^[44].

Augustyn Necel był bardzo pracowitym i ambitnym twórcą. Za życia cieszył się wielką poczytnością i trafiał w gusta czytelników. Umiejętnie promował swe dzieła, umiał wyczuć trendy, posiadał też dużą siłę przebicia oraz niewątpliwy talent w swej kategorii literackiej. Był amatorem, pisarzem „naiwnym”^[35], ale uczynił z tego atut. Korzystał z pomocy doświadczonych literatów, głównie Franciszka Fenikowskiego, który szlifował jego teksty i propagował samą osobę Necla. „Kaszubski Sienkiewicz” pisał po polsku, ale stosował wtrącenia kaszubskie i niemieckie, które uwiarygadniały jego literaturę. Nie eksperymentował, używał „stylu kronikarskiego”, jak go określił Tadeusz Bolduan, potrafił komponować dialogi i fabułę. Jego książki łatwo mogłyby stać się scenariuszami słuchowisk czy filmów.

Zarzucano mu m.in. grafomanię, łatwiznę, czyli np. pisanie o Kaszubach po polsku, powielanie samego siebie, braki w wykształceniu, niejasne układy i związki i liczne mistyfikacje pisane „dla pokrzepienia serc”. Część tych uwag jest słuszna, bo autorowi zdarzało się łączyć wydarzenia faktyczne z fikcją, tak w literaturze, jak i w życiu. (Ale był to poniekąd popularny przedwojenny model autoprezentacji, który stosował np. Axel Munthe, bardzo poczytny swego czasu autor). Miał przeciwników w najbliższym sobie kręgu, a nawet w rodzinie. Nie był pisarzem pierwszoligowym, ale jego książki uzyskiwały wysokie nakłady, co przekładało się na literacki sukces pisarza. Jego zasługą jest niewątpliwie popularyzacja tematyki pomorskiej i kaszubskiej, zwłaszcza historii Wybrzeża i pracy rybaków.

Zainteresowanie Neclem spadło po jego śmierci, choć jego nazwisko jest na Kaszubach znane i pamiętane. Ulice jego imienia są np. w Gdańsku^[21] Gdyni^[45], Jastarni^[46], Suchym Dworze^[47], Wejherowie^[48] i (od końca lat 70.) we Władysławowie^[49], od 1995 r. nosi je też Biblioteka Publiczna Gminy Kosakowo w Dębogórzu^[50]. Szkoła Podstawowa w Mieroszynie otrzymała je już w 1985 r.^[51], a rodzina pisarza funduje jej uczniom stypendium jego imienia. W miejscach, w których mieszkał, we Władysławowie, Chłapowie, Kosakowie, Mieroszynie, Rewie i w Helu wmurowano tablice pamięci twórcy. Pod koniec XX wieku wznowiono Rewian (1998) i Haftowaną banderę (1998). Setna rocznica urodzin pisarza spowodowała całą serię wznowień jego książek. Ukazały się ponownie: Kutry o czerwonych żaglach (2002), Maszopi (2002), W pogoni za ławicami (2003), Nie rzucim ziemi... (2003, 2008), Saga o szwedzkiej checzy (2004), Łosoś wszechwładny (2004), Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy (2005) i Z deszczu pod rynnę (2006). Rok 2006 był w powiecie puckim Rokiem Augustyna Necla. 3 września 2006 r. na Placu Kaszubskim w Wierzchucinie wmurowano tablicę jemu poświęconą^[21]. Wydano też wtedy jego wspomnienia^[52]. Wcześniej opublikowano książkę jego brata Jana Netzla Tak było... Wspomnienia rybaka (2000)^[53]. Na temat życia i twórczości Augustyna Necla napisano wiele artykułów. Prace zostały zestawione w Bibliografii Kaszub^[54][55], w Bibliografii Pomorza Gdańskiego^[56], w elektronicznej bazie Bibliografii Pomorza Gdańskiego i Środkowego^[57], w Słowniku pisarzy wybrzeża^[22].

• Kutry o czerwonych żaglach – 1955^[58]
• Saga o szwedzkiej checzy – 1957^[59]
• Maszopi – 1958^[60]
• Okrętnicy spod Nordowej Gwiazdy – 1959^[61]
• Krwawy sztorm – 1960^[62]
• Złote klucze – 1962^[63]
• Łosoś wszechwładny – 1963^[64]
• W pogoni za ławicami – 1966^[65]
• Nie rzucim ziemi – 1969^[66]
• Z deszczu pod rynnę – 1971^[67]
• Wolność i niewola – 1971^[68]
• Haftowana bandera – 1972^[69]
• Rewianie – 1974^[70]
• Demony purtki i stolemy. Baśnie kaszubskie – 1975^[71]
• W niewoli białych purtków. Podania i gawędy z Wybrzeża – 1977^[72]
• Moje wspomnienia – 2006^[52]

Augustyn Necel wystąpił w filmie dokumentalnym Między dwiema latarniami, promującym Kaszuby Północne^[73].

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1956)^[74]
• Złoty Krzyż Zasługi (20 czerwca 1955)^[75]
• Brązowy Krzyż Zasługi (1933)^[76]
• Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 (1946)^[77]
• Medal Stolema (1967)^[78]
• Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1963)^[79]
• Odznaka „Zasłużony Pracownik Morza” (1963)^[77]
• Komandoria I klasy Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego (Stolica Apostolska, 23 maja 1971)^[32]

• Nagroda Literacka Ogólnopolskiego Komitetu Obchodu Dni Morza (1959)
• Literacka Nagroda Marynistyczna im. Mariusza Zaruskiego za popularyzację tematyki morskiej (1962)^[80]
• Nagroda Klubu Marynistów LPŻ (1962)

• R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Gdańsk 1963, 1974, 1979.
• H. Mitak, "Maszopi" na tle twórczości Augustyna Necla, Gdańsk 1963 (praca magisterska).
• H. Bartoszewicz, Sylwetka literacka Augustyna Necla, Gdańsk 1969 (praca magisterska).
• A. Bukowski (opr.), Literatura polska, t. I-II, Warszawa 1984–85.
• Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 3, Gdańsk 1997.
• T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Gdańsk 1997, 2002.
• J. Netzel, Tak było... Wspomnienia rybaka, Gdańsk 2000.
• A. Necel, Wspomnienia moje, Gdańsk 2006.
• M. Kuklik, Nordowymi ścieżkami Augustyna Necla. Przewodnik biograficzny po Chłapowie, Helu i Władysławowie, Puck-Władysławowo 2006.
• H. Skorowski SDB, Etos Kaszubów w twórczości literackiej Augustyna Necla, Warszawa 2006.