Bedstede

Bedstede lub bedstee^[1] – miejsce do spania dla jednej lub dwóch osób w postaci dużej szafy, zamykanej drzwiami lub zasłoną, włączonej na stałe w deski lub drewniane panele pokrywające ściany pokoju^[1], dające schronienie i odosobnienie podczas snu^[2]; dawniej powszechne w Holandii^[3]. Wejście do środka ułatwiały podnóżek, taboret lub ławka^[1].

Holenderski bedstede jest odpowiednikiem angielskiego box-bed^[4][5], czyli łóżka obudowanego drewnem za wyjątkiem przodu^[6], którym wchodziło się do środka^[7].

Charakterystyczny dla Holandii bedstee pojawił się w średniowieczu^[8], zainspirowany bretońskim lit-clos, czyli łóżkiem umieszczonym w wolno stojącej głębokiej szafie meblowej na czterech nogach^[9].

Zapewniał śpiącym ciepło podczas zimnych nocy^[8], dawał poczucie prywatności, zabezpieczenie przed gryzoniami^[10] i przeciągiem^[11] (ze względu na brak uszczelnienia drzwi). Wierzono też, że miejsce do spania ukryte w szafie ochrania śpiących w nim przed wilgocią i chorobotwórczymi miazmatami, które ulatniają się w nocy z kanałów^[10]. Miejsca do spania w postaci szafy z reguły miały niewielkie rozmiary^[10], nie tylko dlatego, że ludzie byli niżsi niż obecnie^[3]. Spało się w nich w pozycji półsiedzącej^[10]. Wynikało to z dawnych zaleceń lekarskich, że taka pozycja ciała gwarantuje lepsze trawienie, jest korzystna dla płuc i nie pozwala na przenikanie „złych soków” do głowy podczas snu^[10]. Ludzie bali się, że się nie obudzą, żywiąc przekonanie, że w pozycji leżącej napływ krwi do mózgu jest zbyt duży i może prowadzić do śmierci^[3].

W XVII-wiecznej zachowanej kamienicy Rembrandta miejsca do spania w formie szafy były rozmieszczone po całym domu, nawet w kuchni, gdzie znajdowała się szafa do spania przeznaczona dla służby. W dużym pokoju stała szafa do spania dla pana i pani domu, Rembrandta i Saskii, bo owym czasie nie było jeszcze zwyczaju posiadania osobnych pomieszczeń do spania, czyli sypialni^[12].

Czasami w szafie były dwa miejsca do spania, jedno nad drugim^[8].

Do początku XIX wieku, a na wsi nawet w XX wieku, każdy spał w bedstede^[3]. Jeszcze w 1930 roku cztery na dziesięć domów w Holandii miało przynajmniej jedno bedstee, szczególnie dotyczyło to mniejszych domów^[8]. W pewnych regionach spanie w bedstee było bardziej popularne niż w łóżku^[11].

Na początku XX wieku ciemny, duszny i trudny do utrzymania w czystości bedstede^[13] zaczęto uważać za wylęgarnię chorób i grzybów chorobotwórczych^[8]. Wymogi higieniczne sprawiły, że zaprzestano ich używać do spania^[1]. Także inne czynniki tj. wzrost ogólnego dobrobytu, więcej miejsca do spania w domu dzięki mniejszym rodzinom, wyplenienie wszy i pcheł, dostęp do elektryczności, centralnego ogrzewania i instalacji wodno-kanalizacyjnych przyczyniły się do zaniku bedsteden i poprawy komfortu spania^[13].

Dawne bedsteden można spotkać w muzeach oraz na farmach, gdzie bywają używane do przechowywania rzeczy^[11].

W drzwiach wiejskich bedsteden (l.mn.) znajdowały się otwory w kształcie serduszka, po jednym w każdych drzwiach. W ciągu dnia drzwi te były zamknięte, natomiast w nocy zawsze zamykano drzwi od strony głowy, podczas gdy te drugie mogły być otwarte, przymknięte lub zamknięte w zależności od temperatury i przeciągów. Wchodzenie ułatwiała ławka (nid. bedsteebankje), często bogato zdobiona, na której leżała nocna bielizna i ubranka dla niemowląt. Nad głową była umieszczona półka, na której stały m.in. dzban na cynowej podstawce, nocnik, spluwaczka i miska. Starzy lub schorowani ludzie mieli nad głową zawieszony sznur z poprzeczką lub frędzlem, za pomocą którego mogli podciągnąć się do góry^[11].

Powyżej nóg rodziców był przytwierdzony drewniany pojemnik (lub dwa) dla niemowlęcia^[3][14], który służył za kołyskę^[15]. Małe dzieci spały też w dużych szufladach pod bedstee^[3]. Członkowie całej rodziny spali razem, aby zachować ciepłotę ciała^[3]. Chłód w domach stanowił w owych czasach poważny problem^[3]. Wieczorem wygaszano ogień w piecu ze względu na ryzyko pożaru. Temperatura wewnątrz spadała do temperatury na zewnątrz^[3]. Starsi chłopcy spali osobno na strychu^[3].

Wnętrze było wyścielone na dnie 10-centymetrową warstwą słomy, na której leżał (lniany lub jutowy^[3]) worek wypełniony piórami gęsimi lub kaczymi czy kurzymi. Ubodzy wypełniali worek suchym puchem z owoców pałki, a w późniejszym okresie kapokiem. Miejsce pod bedstee, również otwierane drzwiczkami, ubożsi wykorzystywali do przechowywania ziemniaków i innych zapasów na zimę^[11].

• Historyczne przykłady
• 
  Bedstede w kuchni w domu Rembrandta
• 
  Bedstee Saskii, żony Rembrandta
• 
  Bedstee cara Piotra Wielkiego w Czaar Peterhuisje

• Dawne bedsteden
• 
  Wiejski
• 
  Na poddaszu
• 
  Z umocowanym miejscem do spania dla niemowlęcia, nazywanym żłóbkiem (nid. krib lub kribbe)

• Bedstede w malarstwie
• 
  Pieter de Hooch, ok. 1660–1661, Rijksmuseum
• 
  Jacobus Vrel, ok. 1660, National Gallery of Art

Umieszczenie bedstede może być rozważone w przypadku aranżacji małej sypialni, gdyż pozwala zaoszczędzić powierzchnię i jednocześnie służyć do magazynowania rzeczy^[16].

Pojęciem spowinowaconym z bedstee jest alkowa, czyli niewielka przestrzeń w niszy lub za ściankami działowymi, bez okna, czasami ukryta za drzwiami lub zasłoną, otwierająca się na większy pokój, w której dawniej często umieszczano łóżka^[17].