Ben Gascoigne

Ben Gascoigne

Ben Gascoigne (1970)
Państwo działania	Australia
Data i miejsce urodzenia	11 listopada 1915 Napier, Nowa Zelandia
Data i miejsce śmierci	25 marca 2010 Canberra, Australia
Zawód, zajęcie	astronom
profesor
Specjalność: astronomia optyczna, fotometria gwiazd
Alma Mater	Uniwersytet w Auckland, Uniwersytet w Bristolu
Doktorat	1941 – fizyka Uniwersytet w Bristolu
Odznaczenia
Oficer Orderu Australii (1996), Medal Stulecia (2001)
Multimedia w Wikimedia Commons

Sidney Charles Bartholomew „Ben” Gascoigne^[a] (ur. 11 listopada 1915 w Napier, zm. 25 marca 2010 w Canberze) – urodzony w Nowej Zelandii astronom optyczny i specjalista w dziedzinie fotometrii. Odegrał ważną rolę w projektowaniu i uruchomieniu największego australijskiego teleskopu optycznego, Teleskopu Angielsko-Australijskiego (AAT), przez pewien czas jednego z najważniejszych instrumentów astronomicznych na świecie^[1][2]. Wykształcenie zdobył w Auckland oraz na Uniwersytecie w Bristolu, po czym podczas II wojny światowej przeniósł się do Australii, by pracować w obserwatorium słonecznym na Mount Stromlo w Canberze, gdzie stał się biegły w projektowaniu i wykonywaniu elementów optycznych, w tym podzespołów teleskopów^[1].

Po wojnie Gascoigne wraz z astronomem Geraldem Kronem wykorzystał zmodernizowane teleskopy Mount Stromlo, by ustalić, że odległość między Drogą Mleczną a karłowatymi galaktykami Obłoków Magellana była niedoszacowana dwukrotnie. Ponieważ tę odległość wykorzystywano do kalibracji innych pomiarów astronomicznych, nowy wynik prowadził do około dwukrotnego zwiększenia szacowanej skali Wszechświata^[1][3]. Wykazali też, że gwiazdotwórczość w Obłokach Magellana zachodziła później niż w Drodze Mlecznej, co obaliło dotychczasowy pogląd, jakoby oba układy ewoluowały równolegle^[4.1]. Przez większość kariery był związany z Obserwatorium Mount Stromlo. Pomógł przekształcić je z obserwatorium słonecznego w ośrodek badań nad gwiazdami i galaktykami oraz uczestniczył w tworzeniu jego stacji terenowej w północnej Nowej Południowej Walii – Obserwatorium Siding Spring. Gdy rządy Wielkiej Brytanii i Australii porozumiały się co do wspólnej budowy Teleskopu Angielsko-Australijskiego w Siding Spring, Gascoigne uczestniczył w pracach od pierwszej koncepcji aż po długie uruchamianie instrumentu i wykonał nim pierwsze zdjęcie. Za zasługi dla astronomii i dla Teleskopu Angielsko-Australijskiego został odznaczony jako Oficer Orderu Australii^[5].

Gascoigne i jego żona, artystka Rosalie Gascoigne(inne języki), mieli troje dzieci. Po przejściu na emeryturę napisał kilka prac z historii astronomii australijskiej. Był także fotografem i asystentem Rosalie, wykorzystując swoje umiejętności techniczne, by jej dzieła sztuki nadawały się do trwałej ekspozycji publicznej^[3][5].

Rodzice Gascoigne’a poznali się i pobrali w Levin w Nowej Zelandii tuż przed I wojną światową. Wkrótce przenieśli się do Napier, gdzie w 1915 urodził się Ben^[1]. Uczęszczał do Auckland Grammar School^[3], a stypendium do Auckland University College (późniejszy Uniwersytet w Auckland) zdobył jeszcze przed ukończeniem szkoły średniej^[5]. Postawiony przed wyborem między historią a naukami ścisłymi, wybrał te drugie, ponieważ silnie się jąkał i sądził, że będzie to dla niego mniejszą przeszkodą^[5]. Ukończył studia licencjackie i magisterskie z wyróżnieniem zarówno z matematyki, jak i z fizyki, kończąc je w 1937^[1][6]. Mimo tych osiągnięć nie uważał się za przygotowanego praktycznie. Wspominał: „Wciąż byłem bardzo teoretykiem, bez żadnej fizyki doświadczalnej. Profesor w Auckland krzywił się, gdy przechodziłem obok szafy, w której trzymano dobre przyrządy!”^[1].

W 1933, jeszcze na studiach, poznał swoją przyszłą żonę, Rosalie Norah King Walker, choć pobrali się dopiero po dekadzie^[7][8].

Choć Gascoigne zawsze zamierzał studiować matematykę w Cambridge, na jego karierze zaważyło pewne wydarzenie. W 1931^[b] trzęsienie ziemi w Nowej Zelandii zabiło Michaela Hiatta Bakera, młodego podróżnika z Bristolu. Jego rodzice ufundowali stypendium podyplomowe jego imienia na studia na Uniwersytecie w Bristolu^[1], które Gascoigne zdobył i podjął w 1938^[3]. Podczas pracy nad doktoratem w Bristolu opracował dyfrakcyjną teorię testu Foucaulta, służącego do oceny kształtu dużych zwierciadeł teleskopowych^[1]. Doktorat z fizyki ukończył w 1941, lecz w Europie wybuchła już wojna, a on sam wrócił do Nowej Zelandii ostatnim dostępnym statkiem^[1][3][6].

Po powrocie do pracy na wydziale fizyki w Auckland Gascoigne zajął się optyką wojskową, opracowując celowniki i dalmierze^[1], nie pozostał tam jednak długo. Richard van der Riet Woolley(inne języki), dyrektor obserwatorium słonecznego w Canberze (późniejsze Obserwatorium Mount Stromlo), poszukał Gascoigne’a, ponieważ jego „doświadczenie w pracy optycznej [było] wyjątkowe”, a on sam był „wyszkolony w sposób, w jaki nikt inny w Australii”^[9.1][10]. Gdy w 1941 Woolley zaproponował mu stypendium badawcze, Gascoigne przeniósł się do Canberry^[3]. Jego pierwszym zadaniem było zaprojektowanie celownika przeciwlotniczego. Brał też udział w wielu innych wojskowych projektach optycznych. W 1944, po zamknięciu Obserwatorium w Melbourne(inne języki), w którym mieściła się państwowa służba czasu, Gascoigne odtworzył ją na Mount Stromlo, wykorzystując dwa zegary Shortta-Synchronome i przystosowany sprzęt obserwacyjny. Służba czasu działała na Mount Stromlo do 1968^[9.2]. Doświadczenie zdobyte podczas wojny okazało się później bardzo cenne. Gascoigne pracował w jedynym w Australii ośrodku prowadzącym pełne prace optyczne: od projektu i wykonania po montaż i testy. Jak sam wspominał, „skończył jako całkiem praktyczny człowiek, zwłaszcza ze śrubokrętem”^[1].

Dekadę po pierwszym spotkaniu Rosalie przyjechała do Canberry i 9 stycznia 1943 wzięli ślub. Ich pierwszy syn, Martin, urodził się w listopadzie, a drugi, Thomas, w 1945^[7].

Po zakończeniu wojny Woolley przestawił obserwatorium z badań słonecznych na badania gwiazd i galaktyk. Doprowadzenie starych, nieużywanych teleskopów do stanu używalności wymagało czasu – trzeba je było wyremontować, a jeden odbudować niemal od podstaw^[1]. Gascoigne zaczął pracować w rodzącej się dziedzinie fotometrii fotoelektrycznej, mierząc jasność gwiazd dokładniej, niż było to możliwe metodami fotograficznymi. W 1951, dzięki sprzętowi przywiezionemu przez goszczącego astronoma Geralda Krona z kalifornijskiego Obserwatorium Licka, obserwował gwiazdy zmienne typu cefeid, wykorzystywane do wyznaczania odległości astronomicznych^[3][5]. Mając przyznane dziewięć miesięcy czasu obserwacyjnego na 30-calowym teleskopie zwierciadlanym Reynoldsa – co było nadzwyczajną okazją – Gascoigne, Kron i inni przebadali cefeidy w Małym Obłoku Magellana, a później w Wielkim Obłoku Magellana, a także zbadali barwy gromad gwiazd w Małym Obłoku.

Badania przyniosły niezwykłe wyniki: „oznaczały, że Obłoki Magellana są dwa razy dalej, niż dotąd sądzono, a jeśli baza pomiarowa jest dwa razy dłuższa, to rozmiar Wszechświata się podwaja”^[1]. Wykazały też, że gwiazdotwórczość w Obłokach Magellana zachodziła później niż w Drodze Mlecznej. Wyniki obaliły dotychczasowy pogląd, jakoby nasza Galaktyka i Obłoki Magellana ewoluowały równolegle^[4.1]. Gascoigne mówił o swojej pracy:

Późniejsze badania potwierdziły te – jak je określono – pionierskie wyniki^[11], uzyskane dzięki bardzo nowatorskim technikom^[12.1].

W 1949 urodziło się trzecie dziecko Gascoigne’ów, córka Hester^[7]. Jak wielu pracowników obserwatorium, rodzina mieszkała w służbowym domu na Mount Stromlo, z dala od Canberry. Było tam zimno i samotnie, zwłaszcza dla Rosalie, lecz oboje lubili przebywać na świeżym powietrzu, a krajobraz inspirował twórczość Rosalie i jej późniejszą karierę artystyczną^[1][13]. W 1960 przenieśli się do dzielnicy Deakin w Canberze^[7], a pod koniec lat 60. do innej dzielnicy, Pearce^[8].

W 1957 odpowiedzialność administracyjną za obserwatorium przeniesiono z rządu australijskiego na Australijski Uniwersytet Narodowy (ANU), co popierali zarówno dyrektor Woolley, jak i Gascoigne^[14.1]. Był to okres istotnych zmian: w styczniu 1956 Woolley ustąpił ze stanowiska dyrektora Mount Stromlo, by objąć funkcję Astronoma Królewskiego i dyrektora Królewskiego Obserwatorium w Greenwich^[4.2]. Zastąpił go holendersko-amerykański astronom Bart Bok, którego Gascoigne lubił i pod którego kierownictwem odgrywał znaczącą rolę^[14.2]. Również w 1957 zespół Mount Stromlo zaczął poszukiwać nowej lokalizacji obserwatorium terenowego ze względu na rosnące zanieczyszczenie światłem od powiększającej się Canberry^[9.3]. Po przeanalizowaniu 20 możliwych miejsc do finału zakwalifikowano dwa: Mount Bingar koło Griffith oraz Siding Spring koło Coonabarabran^[4.3]. Gascoigne należał do grupy uczonych, którzy w ramach poszukiwań odwiedzili górę Siding Spring^[9.4], i był jednym z orędowników tego wyboru^[15]:

W 1962 wybrano Siding Spring, a w 1967 Obserwatorium Siding Spring było już w pełni operacyjne^[16.1].

Pod koniec kadencji Woolleya zainicjowany przez niego 74-calowy teleskop wreszcie wszedł do użytku. Gascoigne, szukając nowego tematu badawczego i chcąc skorzystać z nowego teleskopu, zajął się gromadami kulistymi – zwartymi skupiskami dziesiątek tysięcy starych gwiazd o zbliżonym wieku. Dzięki nowej konstrukcji fotometru zdołał zmierzyć wyjątkowo słabe gwiazdy w tych gromadach. Ustalił, że gromady w Obłokach Magellana są zarówno młode, jak i stare i mają zupełnie inne cechy niż te w Drodze Mlecznej, co było ważne dla modelowania ewolucji galaktyk^[4.4].

W 1963 Gascoigne opracował przyrząd zwany płytą korekcyjną, który umożliwił szerokokątną fotografię na nowym 40-calowym teleskopie w Siding Spring. Tego rodzaju płyty korekcyjne stosowano później w wielu teleskopach i zaczęto je nazywać korektorami Gascoigne’a^[3]. W tym okresie wspierał też utworzenie ogólnokrajowej organizacji astronomów – Astronomical Society of Australia(inne języki) – która pierwsze posiedzenie odbyła w 1966, a Gascoigne został jej pierwszym wiceprzewodniczącym^[9.5].

Gdy w 1966 Bok przeszedł na emeryturę, Gascoigne przez trzy miesiące pełnił obowiązki dyrektora do czasu przybycia następcy, amerykańskiego astronoma Olina J. Eggena^[14.3]. Choć Eggen, podobnie jak Bok, był wydajnym naukowcem^[9.6], uchodził za „enigmatycznego” i „nieco szorstkiego”^[9.7]. Mimo wcześniejszej współpracy obaj nie ułożyli sobie relacji, w przeciwieństwie do kontaktów Gascoigne’a z innymi astronomami. Gascoigne mówił o Eggenie: „dał jasno do zrozumienia, że nie mam już udziału w kierowaniu obserwatorium. Nie dostawałem żadnych informacji, nie widziałem dokumentów, nie uczestniczyłem w zebraniach i nie pytano mnie o radę, nawet w sprawach optycznych”^[14.4].

W 1963 Gascoigne opublikował w czasopiśmie Nature artykuł zatytułowany „Towards a Southern Commonwealth Observatory”^[17]. Wkrótce zajął się projektem, który zdominował dalszą część jego kariery akademickiej: współtworzeniem jednego z największych teleskopów optycznych świata w Siding Spring. Na początku lat 60. rządy Australii i Wielkiej Brytanii zaproponowały współpracę przy budowie wspólnego teleskopu, a Gascoigne znalazł się wśród zaangażowanych ekspertów^[16.2]. W 1967 oba rządy formalnie uzgodniły budowę dużego teleskopu, nazwanego Teleskopem Angielsko-Australijskim (AAT). Wobec istniejącej już infrastruktury Obserwatorium Siding Spring należącego do ANU bez trudu uzgodniono je jako lokalizację AAT^[16.3]. Gascoigne był jednym z czterech członków komitetu technicznego powołanego do nadzorowania budowy^[9.8]. Kierował pracami nad konstrukcją i optyką nowego instrumentu, a w 1974 został głównym astronomem odpowiedzialnym za jego uruchomienie^[3][5].

Przez kilka lat toczył się zacięty spór o zarządzanie nową placówką. ANU oraz dyrektor Mount Stromlo Olin Eggen chcieli, by teleskop podlegał uniwersytetowi, podczas gdy inni astronomowie australijscy oraz strona brytyjska opowiadali się za niezależną strukturą^[16.4][9.9]. W 1973 spór rozstrzygnięto na rzecz niezależnej struktury – Anglo-Australian Observatory^[9.10]. Gascoigne był jednym z niewielu pracowników Mount Stromlo, którzy przez dłuższy czas pracowali przy AAT w fazie jego tworzenia^[16.5].

Praca w Siding Spring dawała satysfakcję, ale bywała niebezpieczna. Podczas budowy Gascoigne nieustannie ostrzegał współpracowników, by uważali na podwyższonych pomostach wokół teleskopu. Sam jednak omal nie zginął, gdy pewnej nocy, pracując przy konstrukcji teleskopu, spadł z siedmiu metrów na posadzkę obserwatorium, ledwie omijając „masywną stalową konstrukcję z długimi, sterczącymi śrubami”^[1][3][c]. Przeżył i jako pierwszy wykonał zdjęcie nowym teleskopem, 26^[4.5] lub 27 kwietnia 1974^[16.6]. Był tak zadowolony z jakości optyki, że chciał, by na jego nagrobku wyryto liczbę opisującą hiperboliczny kształt zwierciadła (1,1717)^[18]. Miejsce to szybko stało się jednym z najważniejszych obserwatoriów astronomicznych na świecie^[4.6] i przez wiele lat było ośrodkiem pracy światowej klasy astrofotografa Davida Malina(inne języki)^[16.7]. W analizie wpływu placówek obserwacyjnych z 2008 AAT znalazł się w pierwszej trójce, ustępując jedynie Sloan Digital Sky Survey i Obserwatorium Kecka (oba zbudowane ponad dwie dekady później)^[19]. Dla Gascoigne’a był to „wspaniały projekt, z którym mogłem być związany – szczytowy moment mojego życia”^[1].

W okresie związania z Teleskopem Angielsko-Australijskim Gascoigne i jego żona zlecili architektowi Theo Bischoffowi zaprojektowanie domu, który zbudowano w latach 1967–1969^[20.1]. Bischoff zaprojektował modernistyczny dom według szczegółowych, choć kontrastujących, wskazówek pary^[20.2]. Opierając się na zainteresowaniu Gascoigne’a optyką oraz silnym zmyśle wizualnym Rosalie, projekt „nastawiono na maksymalizację możliwości obserwacji”, tworząc „swego rodzaju mieszkalny przyrząd optyczny”^[20.3].

Do połowy 1975 Teleskop Angielsko-Australijski był w pełni operacyjny i Gascoigne otrzymał ofertę pracy przy nim w Sydney. W tym czasie jego żona zyskiwała coraz większe uznanie jako artystka, czerpiąca inspirację z krajobrazów i materiałów z okolic ich domu. Gascoigne postanowił wrócić do ANU w Canberze. Kilka lat później, w 1980, przeszedł na emeryturę i wspierał Rosalie w jej pracy^[3][5]. Ukończył kurs spawania i zaczął pomagać żonie, czyniąc jej „kompozycje ze znalezionych przedmiotów” bezpieczniejszymi i trwalszymi. Katalogował też i fotografował jej dzieła^[3][5], określając siebie jako „artystyczną złotą rączkę, kucharza i archiwistę”^[1]. Kariera artystyczna Rosalie Gascoigne rozpoczęła się późno: pierwsze wystawy indywidualne miała, gdy zbliżała się do sześćdziesiątki. Później rozwijała się jednak bardzo szybko. Zmarła w 1999^[1][7]. W 2008 Gascoigne przekazał ostatnie wielkie dzieło Rosalie, dziesięcioczęściową instalację Earth (1999), Galerii Narodowej Australii^[21].

Oprócz astronomii Gascoigne zajmował się historią astronomii australijskiej. Napisał dzieje ważnych teleskopów, m.in. Wielkiego Teleskopu w Melbourne i AAT^[3][22]. Opracował też biografie do Australian Dictionary of Biography(inne języki), w tym pierwszego wykształconego astronoma Mount Stromlo Williama Boltona Rimmera^[23] oraz pioniera astronomii australijskiej Roberta Ellery’ego^[24][25].

Gascoigne zmarł 25 marca 2010. Nabożeństwo żałobne odbyło się 12 kwietnia w kościele św. Jana w dzielnicy Reid w Canberze^[26].

Gascoigne cieszył się powszechnym szacunkiem ze względu na swoje umiejętności astronomiczne i hojną naturę^[2]. Angielski astronom sir Fred Hoyle, niegdyś przewodniczący rady AAT, przypisywał mu znaczną zasługę w sukcesie teleskopu^[14.5], a astronom Harry Minnett – wraz z Roderickiem Redmanem – jego bardzo dobrą optykę^[14.6]. Były dyrektor AAT Russell Cannon uważał Gascoigne’a za światowego lidera w swojej dziedzinie i „uroczego człowieka”^[14.7]. Historyk astronomii Ragbir Bhathal uznawał go za ważną postać astronomii australijskiej, odpowiedzialną za istotne postępy w tej dziedzinie^[14.8].

W 1966 Gascoigne został członkiem Australian Academy of Science(inne języki)^[3]. Otrzymał honorowe członkostwo Astronomical Society of Australia, jako pierwszy został honorowym członkiem Optical Society of Australia, a także był pierwszym Australijczykiem wybranym na członka stowarzyszonego Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego^[1]. 11 czerwca 1996 został Oficerem Orderu Australii za zasługi dla astronomii i dla AAT^[27]. 1 stycznia 2001 otrzymał Medal Stulecia za zasługi dla społeczeństwa i astronomii^[28].

• Gerald E.G.E. Kron Gerald E.G.E., Howard S.H.S. White Howard S.H.S., S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., Red and Infrared Magnitudes for 138 Stars Observed as Photometric Standards, „The Astrophysical Journal”, 118, 1953, s. 502, DOI: 10.1086/145778, Bibcode: 1953ApJ...118..502K  (ang.).
• S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., E.J.E.J. Burr E.J.E.J., Surface photometry of the globular clusters 47 Tucanae and Omega Centauri, „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”, 116 (5), 1956, s. 570, DOI: 10.1093/mnras/116.5.570, Bibcode: 1956MNRAS.116..570G  (ang.).
• S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., Colour-magnitude diagrams for nine globular-like clusters in the Magellanic Clouds, „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”, 134, 1966, s. 59, DOI: 10.1093/mnras/134.1.59, Bibcode: 1966MNRAS.134...59G  (ang.).
• S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., Further observations of Magellanic cloud cepheids, „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”, 146, 1969, s. 1, DOI: 10.1093/mnras/146.1.1, Bibcode: 1969MNRAS.146....1G  (ang.).

• S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., Katrina M.K.M. Proust Katrina M.K.M., Malcolm OwenM.O. Robins Malcolm OwenM.O., The creation of the Anglo-Australian Observatory, Cambridge: Cambridge University Press, 1990, ISBN 0-521-35396-3  (ang.).

• R.S.R.S. Bhathal R.S.R.S., Australian astronomers: achievements at the frontiers of astronomy, Canberra: National Library of Australia, 1996, ISBN 0-642-10666-5  (ang.).
• MiltonM. Cameron MiltonM., Experiments in Modern Living: Scientists' Houses in Canberra, 1950–1970, Canberra: ANU E-press, 2012, ISBN 978-1-921862-70-0  (ang.).
• TomT. Frame TomT., DonaldD. Faulkner DonaldD., Stromlo: an Australian observatory, St Leonards, NSW: Allen & Unwin, 2003, ISBN 1-86508-659-2  (ang.).
• KenK. Freeman KenK., GeoffG. McNamara GeoffG., In search of dark matter, Berlin: Springer / Praxis, 2006, ISBN 0-387-27616-5  (ang.).
• S.C.B.S.C.B. Gascoigne S.C.B.S.C.B., Katrina M.K.M. Proust Katrina M.K.M., Malcolm OwenM.O. Robins Malcolm OwenM.O., The creation of the Anglo-Australian Observatory, Cambridge: Cambridge University Press, 1990, ISBN 0-521-35396-3  (ang.).
• RaymondR. Haynes RaymondR., RoslynnR. Haynes RoslynnR., DavidD. Malin DavidD., RichardR. McGee RichardR., Explorers of the southern sky: a history of Australian astronomy, Cambridge: Cambridge University Press, 1996, ISBN 0-521-36575-9  (ang.).