Black hat

Black hat (dosł. „czarny kapelusz”) – haker łamiący prawo lub normy etyczne dla korzyści osobistych, finansowych bądź w celu wyrządzenia szkody; przeciwieństwo działającego legalnie white hata^[1][2]. Spektrum jego działań obejmuje m.in. tworzenie i dystrybucję złośliwego oprogramowania, włamania do sieci komputerowych, kradzieże danych i tożsamości oraz wymuszenia; hakerzy tego typu bywają też określani mianem „crackerów”^[1][3].

Termin wywodzi się z westernów z lat 50. XX wieku, w których czarne charaktery nosiły zwykle czarne kapelusze, a bohaterowie – białe^[2]. Na tej samej zasadzie hakerów dzieli się według stosowanej etyki: przeciwieństwem black hata jest white hat – haker działający legalnie i za zgodą właściciela systemu, a kategorię pośrednią stanowi grey hat, który włamuje się bez upoważnienia, zwykle jednak bez złych intencji^[4]. Podział na „kapelusze” utrwalił się także w polskiej publicystyce poświęconej bezpieczeństwu komputerowemu^[5][3].

Określenie funkcjonuje również poza kontekstem włamań: black hat SEO to techniki pozycjonowania stron łamiące wytyczne wyszukiwarek^[2], a od terminu wzięła nazwę seria branżowych konferencji bezpieczeństwa Black Hat Briefings^[6].

Hakerzy typu black hat celowo penetrują sieci komputerowe w złych zamiarach: rozpowszechniają złośliwe oprogramowanie wykradające dane logowania, informacje finansowe i osobowe, które następnie sprzedawane są zwykle w dark webie, albo szyfrują dane ofiar dla okupu (ransomware)^[4][7]. Do typowych metod należą wykorzystywanie podatności oprogramowania (exploity), phishing i inżynieria społeczna, łamanie haseł oraz ataki DDoS prowadzone z użyciem botnetów^[4][3].

Rozpiętość umiejętności w tej grupie jest duża: od początkujących script kiddies korzystających z gotowych narzędzi po zawodowych przestępców i grupy sponsorowane przez państwa, prowadzące ataki APT, cyberszpiegostwo i sabotaż^[7]. Do najczęściej opisywanych grup APT należą m.in. APT28, APT29 i Lazarus Group^[8]. Działają w pojedynkę lub w ramach zorganizowanych grup przestępczych nastawionych na zysk^[2]. Badania nad nieletnimi sprawcami wskazują, że cyberprzestępczość może mieć dla części z nich charakter uzależniający^[9].

Współczesna działalność black hatów przybrała formę wyspecjalizowanej podziemnej gospodarki. W modelu ransomware-as-a-service (RaaS) twórcy złośliwego oprogramowania udostępniają gotowe narzędzia, panele zarządzania i infrastrukturę płatności „afiliantom” przeprowadzającym ataki, w zamian za udział w okupach; dzięki temu ataki mogą prowadzić także osoby bez zaawansowanych umiejętności technicznych^[10]. Osobną specjalizacją są brokerzy początkowego dostępu, którzy włamują się do sieci ofiar i odsprzedają dostęp innym grupom; skradzione dane, narzędzia i usługi przestępcze są przedmiotem obrotu na rynkach darknetowych^[11][10].

Przykładem ataku black hatów na masową skalę był WannaCry z maja 2017 roku, który w ciągu dwóch tygodni zainfekował około 400 tysięcy komputerów w 150 krajach^[12]. Do największych wycieków danych należą włamania do Yahoo z lat 2013–2014 (3 miliardy rekordów), do serwisu Adult FriendFinder w 2016 roku (ponad 412 milionów rekordów) i do biura kredytowego Equifax w 2017 roku (ponad 145 milionów rekordów)^[13]. Skala zjawiska rośnie – w 2023 roku w Stanach Zjednoczonych odnotowano rekordowe 3205 naruszeń danych, o 72% więcej niż w poprzednim rekordowym roku^[14].

Wśród grup ransomware szczególną pozycję zajmowała LockBit, uznawana za najaktywniejszą na świecie; w lutym 2024 roku jej infrastrukturę przejęły służby dziesięciu państw w ramach operacji „Cronos” koordynowanej m.in. przez brytyjską National Crime Agency i Europol^[15][16].

Najbardziej znanym black hatem w historii pozostaje Kevin Mitnick – w latach 90. najintensywniej poszukiwany cyberprzestępca świata, który włamał się do systemów kilkudziesięciu korporacji, a po wyjściu z więzienia przeszedł na stronę white hatów jako konsultant bezpieczeństwa^[17]. Rekordowy w swoim czasie wyrok 13 lat więzienia za przestępstwa hakerskie otrzymał w 2010 roku Max Butler, twórca carderskiego forum CardersMarket^[18].

Działalność black hatów jest penalizowana w większości państw. W Stanach Zjednoczonych podstawą ścigania jest ustawa Computer Fraud and Abuse Act z 1986 roku (18 U.S.C. § 1030)^[19]. W prawie polskim przestępstwa hakerskie ujęto w art. 267–269a Kodeksu karnego – obejmują one m.in. bezprawne uzyskanie informacji i dostępu do systemu informatycznego (hacking), naruszenie integralności danych oraz zakłócanie pracy systemów; przepisy te wdrażają wymogi konwencji Rady Europy o cyberprzestępczości z 2001 roku i dyrektywy 2013/40/UE^[20][21].

• White hat
• Grey hat
• Przestępczość komputerowa