Boesenbergia

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
Boesenbergia
Ilustracja
Boesenbergia tiliifolia
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

imbirowce

Rodzina

imbirowate

Rodzaj

Boesenbergia

Nazwa systematyczna
Boesenbergia Otto Kuntze
Revis. Gen. Pl. 2: 685 (1891)[3]
Typ nomenklatoryczny

Boesenbergia pulcherrima (Wall.) Kuntze[4]

Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Boesenbergia Kuntze − rodzaj roślin z rodziny imbirowatych. Należą do niego 102 gatunki występujące w południowo-wschodniej Azji – od wschodnich Himalajów i Indii przez Półwysep Indochiński po Archipelag Malajski (Sumatra, Jawa, Borneo, Filipiny) oraz wyspy Andamany i Nikobary. Ponadto przedstawiciele rodzaju zostali zawleczeni (introdukowani) na Sri Lankę. Boesenbergia rotunda(inne języki) jest szeroko uprawiana na potrzeby kulinarne i lecznicze.

Morfologia

Boesenbergia pulcherrima
Pokrój
Wieloletnie rośliny zielne, zimozielone lub sezonowo zanikające, wzniesione lub pokładające się, osiągające wysokość (łącznie z liśćmi) od ok. 10 do 150 cm[5].
Pędy
Podziemne, wydłużone kłącze lub bulwy korzeniowe[5]. Nadziemne łodygi lub nibyłodygi, o długości od 1 do 75 cm, niekiedy rozgałęzione w kątach liści[6]. Niekiedy w węzłach łodygi lub na kwiatostanie tworzą się bulwki[5].
Korzenie
Korzenie przybyszowe wyrastające bezpośrednio z pędów, mięsiste do wiązkowych[6].
Liście
Liście odziomkowe lub łodygowe, ogonkowe[6]. Języczek liściowy dwuwrębny[6]. Blaszki liściowe jajowate, podługowate lub lancetowate[6]. Liczba liści na pędzie jest zmienna – od 1 do 16 lub więcej[5].
Kwiaty
Zebrane od 3 do 30 w wachlarzowaty lub mieczowaty[5] kwiatostan, wyrastający na pędzie kwiatostanowym bezpośrednio z kłącza lub wierzchołkowo na nibyłodydze[6]. Podsadki położone w dwóch rzędach, każda wspierająca jedną przysadkę i jeden kwiat[5]. Osie kwiatostanu długości około 1–30 cm[5]. Przysadki nierurkowate, otwarte lub obejmujące łodygę[6]. Szypułka od bardzo krótkiej do około 10 cm[5]. Listki zewnętrznego okółka okwiatu zrośnięte w trójwrębną rurkę[6]. Listki wewnętrznego okółka wystające ponad rurkę, smukłe, o łatkach nierównej wielkości[5]. Warżka odwrotniejajowate lub szerokopodługowata[5], większa od łatek okwiatu i bocznych prątniczków[5], płaska, wklęsła do głęboko woreczkowatej, wierzchołek całobrzegi do głęboko klapowanego[6], o kędzierzawych brzegach[5], biała, żółta, czerwona lub fioletowa, z różnymi kombinacjami kolorów i wzorami[6]. Dwa boczne prątniczki płatkowate[6], zwykle szersze od łatek okwiatu[5]. Nitka pręcika wzniesiona[5]. Pylniki równoległe lub lekko rozbieżne, pękające na całej długości, przez częściowe szczeliny lub otworki[6]. Zalążnia trójkomorowa. Kwiaty otwierają się od góry do dołu lub paraodśrodkowo[6].
Owoce
Podługowate, trójklapowe[6], mięsiste torebki[5]. Nasiona czarne, z poszarpaną[6], mięsistą osnówką[5].

Biologia i ekologia

Kwiat Boesenbergia alba
Kwiat Boesenbergia rotunda
Siedlisko
Na Borneo rodzaj zasiedla lasy tropikalne, w tym mieszane lasy dwuskrzydłowe, lasy wrzosowiskowe(inne języki), lasy galeriowe, lasy górskie, lasy na wapiennych skałach krasowych, lasy wtórne[7]. Boesenbergia albosanguinea występuje na zacienionych wychodniach wapiennych w pobliżu morza[8]. B. siphonantha zasiedla na Andamanach wilgotne, liściaste i wiecznie zielone lasy śródlądowe na glebie bogatej w próchnicę, w Tajlandii wychodnie wapienne w liściastym lesie wtórnym, a w Wietnamie liściaste lasy lagerstremiowe na skałach laterytowych[9]. B. quangngaiensis rośnie w pobliżu strumieni i w miejscach zacienionych na zboczach wzgórz we wtórnym, wiecznie zielonym lesie liściastym, zdominowanym przez dwuskrzydłowate, a także niższe, pierwotne, wiecznie zielone lasy tropikalne[10].
Cechy fitochemiczne
Pomimo różnorodności rodzaju przebadanych zostało tylko kilka gatunków, zwłaszcza B. rotunda. Gatunki te są bogate w związki bioaktywne, w tym flawonoidy, chalkony i diterpeny, i wykazują znaczące właściwości biologiczne, takie jak działanie przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe (w tym przeciw dendze, HIV-1 i SARS-CoV-2)[11].

Systematyka

Pozycja systematyczna
Według Angiosperm Phylogeny Website rodzaj zaliczany do plemienia Zingibereae, podrodziny Zingiberoideae w rodzinie imbirowatych (Zingiberaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales)[2].
W systemie Takhtajana z 1997 roku zaliczony do plemienia Hedychieae w rodzinie imbirowatych[12].
Wykaz gatunków[3]

Nazewnictwo

Etymologia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju honoruje Clarę i Waltera Boesenbergów, siostrę i szwagra Otto Kuntzego, niemieckiego przyrodnika, który opisał takson po raz pierwszy[13].
Synonimy nomenklaturowe[3]
  • Gastrochilus Wall.
Synonimy taksonomiczne
  • Banglium Buch.-Ham. ex Wall.
  • Curcumorpha A.S.Rao & D.M.Verma
  • Haplochorema K.Schum.
  • Jirawongsea Picheans.

Zastosowanie użytkowe

Kłącze Boesenbergia rotunda
Rośliny lecznicze
Rośliny te znane są z dużych, mięsistych kłączy, które są szeroko stosowane w medycynie tradycyjnej w leczeniu dolegliwości takich jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe, stany zapalne i infekcje dróg oddechowych[11].
Najpopularniejszym gatunkiem wykorzystywanym leczniczo w Azji Południowo-Wschodniej jest Boesenbergia rotunda(inne języki). Stosowana jest w leczeniu dolegliwości takich jak choroby reumatyczne, bóle mięśni, dna moczanowa, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wzdęcia, ból brzucha, niestrawność i choroba wrzodowa żołądka. W Indonezji wykorzystuje się go do przygotowywania „jamy” – popularnego tradycyjnego toniku dla kobiet po porodzie, środka kosmetycznego dla nastolatek, a także w celu zapobiegania upławom. Świeże kłącza są używane do leczenia chorób zapalnych, próchnicy zębów, zapalenia skóry, suchego kaszlu, przeziębienia, chorób zębów i dziąseł, opuchlizny, ran, biegunki, czerwonki, a także jako środek moczopędny. Pasta z kłącza była stosowana jako środek przeciwgrzybiczy, przeciwpasożytniczy, przeciwświerzbowy, a także przeciwrobaczy. W Tajlandii nazywany jest żeń-szeniem tajskim i cieszy się opinią afrodyzjaku. Spożywanie jego liści łagodzi alergie pokarmowe i zatrucia. Ponadto odnotowano, że w Tajlandii kłącze i liście tego gatunku są stosowane przez pacjentów z AIDS[14].
B. rotunda stosowana jest w ajurwedzie przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie, gastroprotekcyjnie, przeciwskurczowo, żołądkowo, moczopędnie, przeciwwymiotnie, przeciwgrzybiczo, przeciwrobaczo, antymutagennie, afrodyzjakalnie, wiatropędnie i przeciwgorączkowo, przede wszystkim jako środek na kaszel, opuchlizny, rany, biegunkę, dolegliwości żołądkowe, niestrawność, kolki, pleśniawki, suchość w ustach i w choroby wrzodowej żołądka[15].
Na Borneo leczniczo wykorzystywane są również B. pulchella – w chorobach skóry i B. stenophylla – w chorobach skóry, duszności, cukrzycy, nadciśnieniu, chorobach serca, kamieniach nerkowych, kaszlu, biegunce, gorączce, malarii, astmie, zmęczeniu, krwawieniach, bólach brzucha i zatruciach pokarmowych[16]. Pokruszone liście B. oligosperma wcierane są w czoło przy bólu głowy[15].
W Indiach i Chinach pastę z kłączy B. longiflora naciera się w czoło przy zaćmie. Napar lub sok podawany jest przy biegunce, czerwonce, bólu żołądka, kaszlu i przeziębieniu[15].
Rośliny spożywcze
Kłącze Boesenbergia rotunda jest używane jako przyprawa głównie w kuchni tajskiej. Jest również powszechnie stosowana w kuchni chińskiej, malezyjskiej, birmańskiej i indonezyjskiej. Wykorzystuje się go w potrawach do eliminowania niepożądanych zapachów związanych z rybami lub mięsem. Kłącze jest używane razem z „czarnym imbirem” (Kaempferia parviflora(inne języki)) do produkcji lokalnego rodzaju wina, które jest uważane za orzeźwiający oraz wzmacniający napój[14].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2024-07-07] (ang.).
  3. ↑ a b c Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2026-07-31]. (ang.).
  4. ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2024-07-25]. (ang.).
  5. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p John Mood, Jan Frederik Veldkamp: Zingiberaceae: Boesenbergia. Flora of Thailand 16 (2). [dostęp 2026-07-31].
  6. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Boesenbergia. Flora of China 24. [dostęp 2026-07-31].
  7. ↑ Mas Izzaty Mazlan: Systematic study of genus Boesenbergia Kuntze in Sarawak. Universiti Malaysia Sarawak, 2016.
  8. ↑ J.D. Mood, A.G. Hussain, J.F. Veldkamp. Boesenbergia siphonantha (Zingiberaceae), a new record for Thailand and Vietnam with notes on the molecular phylogeny. „The Gardens' Bulletin Singapore”. 68 (1), s. 125–138, 2016. 
  9. ↑ J.D. Mood, H.D. Tran, J.F. Veldkamp, L.M. Prince. Boesenbergia siphonantha (Zingiberaceae), a new record for Thailand and Vietnam with notes on the molecular phylogeny. „The Gardens' Bulletin Singapore”. 68 (1), s. 125–138, 2016. 
  10. ↑ NgọC-SâM Lý. Boesenbergia quangngaiensis (Zingiberaceae), a new species from Central Vietnam. „Phytotaxa”. 324 (1), 2017-10-06. DOI: 10.11646/phytotaxa.324.1.6. 
  11. ↑ a b Phoebe Sussana Primus, Yeun-Mun Choo. Phytochemical diversity and therapeutic potential of the Boesenbergia genus: a comprehensive review. „Phytochemistry Reviews”. 24 (5), s. 4159–4182, 2025-10. DOI: 10.1007/s11101-024-10033-1. 
  12. ↑ Brands, S.J. (ed.): The Taxonomicon. 1989–. [dostęp 2026-07-31]. (ang.).
  13. ↑ Otto Kuntze. „Revisio generum plantarum”. 2, s. 685, 1891. DOI: 10.5962/bhl.title.327. 
  14. ↑ a b P.N. Ravindaran: The Encyclopedia of Herbs and Spices. CABI, 2017, s. 369. ISBN 978-1-78064-315-1.
  15. ↑ a b c Umberto Quattrocchi: CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants. CRC Press, 2016, s. 616–617. ISBN 978-1-4822-5064-0.
  16. ↑ Christophe Wiart: Medicinal Plants of Sabah, North Borneo. CRC Press, 2024, s. brak. ISBN 9781040033357.

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya