Bogatyr

Bogatyr, osiłek^[1] (ros. богатырь, bogatyŕ; ukr. богатир, bohatyr; biał. асілак, asiłak) – typowa postać w średniowiecznych wschodniosłowiańskich legendach, przypominająca zachodnioeuropejskiego błędnego rycerza. Bogatyrowie pojawiają się głównie w ruskich poematach epickich — bylinach. Historycznie wywodzą się z czasów panowania Włodzimierza Wielkiego (wielkiego księcia kijowskiego w latach 978–1015) jako część jego elitarnej drużyny wojowników (drużyny), podobnie jak Rycerze Okrągłego Stołu z legend arturiańskich. Tradycja opisuje bogatyrów jako wojowników o ogromnej sile, odwadze i męstwie, którzy rzadko używają magii w walce z wrogami, aby zachować „luźno oparty na faktach historycznych” charakter bylin. Charakteryzują się donośnym głosem, patriotyzmem i religijnością, broniąc Rusi przed obcymi najeźdźcami, zwłaszcza koczowniczymi ludami turkijskimi stepów lub plemionami ugrofińskimi przed okresem najazdów mongolskich, oraz swojej wiary.

Według niemieckiego językoznawcy Maxa Vasmera słowo „bogatyr” (staro-ros. богатырь) zostało zapożyczone z języka starotureckiego *baɣatur (stąd także węg. bátor „odważny”, dunajsko-bułg. βαγάτουρ, tur., czagataj. batur „odważny, dowódca wojskowy”, kirg. baatyr „bohater”, „śmiałek”, szor. paɣattyr „bohater”, mong. bagatur, kałm. bātr̥). Wyjaśnienie pochodzenia od irańskiego lub indoaryjskiego baɣapuϑra, według Fasmera, jest bardzo wątpliwe. Wielu specjalistów skłania się ku starotureckiej etymologii tego terminu^{[2][3][4][5][6][7]}. Według historyczno-etymologicznego słownika P. J. Czernych słowo ma wschodnie pochodzenie i jest poświadczone w wielu językach: tureckich, mongolskim, buriackim, irańskich oraz hindi^[8]. Według różnych źródeł ma ono pochodzenie tureckie lub mongolskie od słów o wariantach zapisu bahadar, bahadir, bahadur, batur, batyr, bator i znaczeniu „dzielny wojownik”, przypuszczalnie wywodzących się od sanskryckiego bhagadhara w znaczeniu „być szczęśliwym, pomyślnym”. Według Szaposznikowa słowo to jest znane w języku rosyjskim od XI wieku^[6], jednak według innych źródeł po raz pierwszy zostało odnotowane w Latopisie Nikonowskim (XVI wiek)^[3], i uważa się, że „wschodni termin «bogatyr» utrwalił się w użyciu rosyjskim nie wcześniej niż w XV wieku”^[9][10].

Wiele ruskich poematów epickich, zwanych bylinami, przedstawia historie o tych bohaterach, podobnie jak kilka kronik, w tym XIII-wieczny Latopis Halicko-Wołyński. Niektórzy bogatyrowie uznawani są za postacie historyczne, podczas gdy inni, jak gigant Światogor, są całkowicie fikcyjni i mogą odzwierciedlać postacie z pogańskiej mitologii słowiańskiej. Część badaczy dzieli byliny na trzy zbiory: eposy mitologiczne (starsze opowieści sprzed powstania Rusi Kijowskiej i chrystianizacji, zawierające elementy magii i nadprzyrodzoności), cykl kijowski (z największą liczbą bogatyrów i ich historii, m.in. Ilja Muromiec, Dobrynia Nikiticz i Alosza Popowicz) oraz cykl nowogrodzki (skupiony na Sadku i Wasiliju Busłajewie, ukazujący życie codzienne w Nowogrodzie^[11]).

Wiele opowieści o bogatyrach koncentruje się wokół dworu Włodzimierza I Wielkiego, księcia Rusi Kijowskiej panującego w latach 980–1015, i należy do cyklu kijowskiego. Najsłynniejsi bogatyrowie (witiazi) służyli na jego dworze: trójka Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz i Ilja Muromiec. Każdy z nich wyróżnia się określoną cechą: Alosza sprytem, Dobrynia odwagą, a Ilja siłą fizyczną i duchową oraz prawością i oddaniem ojczyźnie. Większość ich przygód ma charakter fikcyjny i obejmuje walki ze smokami, olbrzymami i innymi mitycznymi stworzeniami, choć same postacie często mają historyczne pierwowzory^[12].

Republika Nowogrodzka stworzyła specyficzny typ bohatera — bardziej awanturnika niż szlachetnego wojownika. Najbardziej znane przykłady to Sadko i Wasilij Busłajew, należący do cyklu nowogrodzkiego^[11].

Do najważniejszych bohaterów tych eposów należą także Światogor i Wołch Wsiesławjewicz, często nazywani „starszymi bogatyrami^[13]”.

Późniejsi znani bogatyrowie to również ci, którzy walczyli u boku Aleksandra Newskiego (1221–1263) — w tym Wasilij Busłajew — oraz uczestnicy bitwy na Kulikowym Polu w 1380 roku.

Kijowscy bogatyrowie i ich opowieści wywarli wpływ na literaturę i sztukę rosyjską, m.in. na poetę Aleksandra Puszkina, który stworzył poemat „Rusłan i Ludmiła” w 1820 roku, malarzy Wiktora Wasniecowa i Andrieja Riabuszkina, których dzieła przedstawiają wielu bogatyrów z różnych cykli bylin. Bogatyrowie pojawiają się także w bajkach w bardziej humorystycznym ujęciu, np. w opowieści „Foma Berennikow” ze zbioru „Rosyjskie baśnie ludowe” Aleksandra Afanasjewa, gdzie występują Alosza Popowicz i Ilja Muromiec.

Rosyjskie studio Melnitsa Animation Studio stworzyło animowany cykl komediowy „Tri bogatyria”, w której tytułowi bohaterowie – Ilja Muromiec, Dobrynia Nikiticz i Alosza Popowicz – silni i wytrwali, lecz niezbyt bystrzy, pokonują różnych przeciwników z baśni, popkultury i współczesnego życia^[14].

• Stare i Nowe Leśne Bohatery – wsie w województwie podlaskim o ruskim substracie etymologicznym