Bratian
| wieś | |
 Młyn przy rzece Wel | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2018) |
1484[2] |
| Strefa numeracyjna |
56 |
| Kod pocztowy |
13-300[3] |
| Tablice rejestracyjne |
NNM |
| SIMC |
0847073 |
Położenie na mapie gminy wiejskiej Bratian  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego  | |
Położenie na mapie powiatu nowomiejskiego  | |
 53°27′32″N 19°36′44″E/53,458889 19,612222[1]
| |
Bratian – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Bratian, przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Pozostały tu ruiny średniowiecznego zamku krzyżackiego w Bratianie.
Miejscowość znajduje się na trasie czerwonego Szlaku Grunwaldzkiego w województwie warmińsko-mazurskim.
Nazwa
Nazwa miejscowości była wzmiankowana po raz pierwszy w 1343 roku w formie Bratian[4], później notowana była także w innych formach, m.in.: Brattian, Brathan, Bretsche, Brathean, Brethean, Bratyan, Bratjahn, Brettchen, Bratjan[5][4][6][7]. Pochodzenie nazwy jest niejasne, być może pochodzi od nazwy osobowej Brat[8]. Według kronikarza Caspara Hennebergera (1529–1600), a za nim Krzysztofa Hartknocha (1644–1687), wywodzić się ona miała od polskiego szlachcica Jana Sandomirskiego, który zaopatrywał zakon krzyżacki w żywność z Polski, a następnie został jego członkiem. Miał on zbudować zamek w 1254 r. i nadać mu nazwę „Bratian” od swojego imienia „brat Jan”[9][5]. Taka geneza została podważona w pracy Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen z końca XIX w., gdzie stwierdzono, że jest to tylko legenda powstała na podstawie nazwy miejscowości, natomiast nie ma dowodów na jej potwierdzenie, a dokumenty dotyczące okolic Lubawy przeczą takiemu pochodzeniu nazwy[5]. Arthur Semrau w artykule z 1932 roku wskazał, że majątek mógł powstać już w 1325 roku, a jego nazwa ma pochodzenie pruskie[10].
Kalendarium dziejów miejscowości
- 1343 (8 listopada) – spotkanie książąt mazowieckich Ziemowita II i Bolesława III z wielkim mistrzem Ludolfem Königem w sprawie wytyczenia granicy między Mazowszem a państwem zakonnym. Pierwsza wzmianka o Bratianie
- 1343-1359 – budowa zamku przez Krzyżaków szwajcarskiego pochodzenia[11] (budowniczym był Jakub von Reinach, rządcą Jakub von Heideck)
- 1351 – osiadł tu po złożeniu urzędu wielki mistrz krzyżacki Henryk Dusemer von Arfberg
- 1353 – w zamku bratiańskim umiera Henryk Dusemer von Arfberg
- 1359 – przeniesienie siedziby wójtów nowomiejskich (inni twierdzą, że w 1343)
- 1379 – 1447 mieścił się w Bratianie folwark zakonny
- 1392 (18 października) – zmarł Kunon von Liebenstein – komtur i wójt
- 1400 (około 1400) – wójt bratiański Filip von Kleeberg ufundował kaplicę w Łąkach
- 1410 (10-12 lipca) – wojska krzyżackie przeprawiły się na drugi brzeg Drwęcy przez 12 pontonowych mostów i powędrowały w stronę Lubawy
- 1410 (12 lipca) – w przeddzień bitwy pod Grunwaldem odbyła się tu ostatnia krzyżacka narada
- 1410 (15 lipca) – w bitwie pod Grunwaldem wzięła udział chorągiew (trzy rogi jelenie splecione w krąg na białym polu) zamku Bratian i Nowego Miasta pod dowództwem Johanna von Redere
- 1410 – po bitwie grunwaldzkiej zamek zajął Jan Kretkowski
- 1411 – na mocy I pokoju toruńskiego Bratian przyznano Krzyżakom
- 1454 – zajęcie zamku przez Polaków
- 1455 – oblężenie zamku bratiańskiego przez krzyżackich nowomieszczan
- 1466 – po II pokoju toruńskim Bratian przeszedł w ręce Polski
- 1466 (13 grudnia) – Zakon krzyżacki opuszcza Bratian
- 1472 – zamek – siedzibą starosty królewskiego (ród Wilkanowskich), na zamku powstała kaplica św. Katarzyny
- 1522 – Starostwo obejmuje Jan Wieczwiński (do 1534), w tym samym roku Mikołaj Kopernik dojechawszy do Bratiana dowiedział się o odwołaniu zjazdy stanów królewskich w Toruniu zawrócił do Olsztyna[12]
- 1535 – Bratian przejmuje ród Działyńskich (wykup od Jana Wieczwińskiego)
- 1564 – przebudowa zamku
- 1656 – Bratian wspólnie z Nowym Miastem zostaje przez Karola X Gustawa (króla szwedzkiego) nadane za wierność Szwedom – Bogusławowi Radziwiłłowi
- 1723 – dobra bratiańskie przejmuje ród Czapskich (Jan Ansgary Czapski przejął je od teścia Zamoyskiego)
- 1772 – po I rozbiorze starostwo oddane komisarzom pruskim
- 1785 – częściowe rozebranie zamku, na miejscu owalnej baszty w późniejszym czasie powstał młyn
- 1864 – oddanie do użytku szosy do Lubawy
- 1902 – do wsi dociera kolej żelazna, powstaje stacja kolejowa
- 1914 – zbudowano młyn wodny (na Welu)
- 1939-1945 – w Bratianie oddziały Selbstschutzu rozstrzelały 150 Polaków (w tym 2 kobiety)[13].
- 1991 (1 lipca) – erygowanie przez biskupa chełmińskiego Mariana Przykuckiego parafii w Bratianie
- 2004 (19 września) – konsekracja kościoła pw. Św. Brata Alberta Chmielowskiego
- w lipcu 2007 roku utworzono bractwo rycerskie Chorągwi Zamku Bratian
- 2026 (1 stycznia) – przemianowanie gminy wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie na gminę Bratian
Historia
W pierwszej połowie listopada 1906 r. w miejscowej szkole elementarnej miał miejsce trwający około miesiąca strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. W strajku wzięły udział następujące dzieci: J. Orłowski, F. Peplińska, A. Tarnowska, A. Tkaczyk, J. Meller, W. Lietz, Jentkiewiczowie. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła ponad 460 szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czele[14].
We wsi znajdował się przystanek kolejowy Bratian.
Zabytki
- Ruiny zamku bratiańskiego z XIV wieku, z którym wiążą się dawne legendy
- Pozostałości dworku klasycystycznego z XVIII w., rozbudowanego w połowie XIX wieku
- Kuźnia i domy z XIX wieku
- Krzyż i pamiątkowa tablica na miejscu straceń (przy drodze do Lubawy)
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 9906.
- ↑ https://gminanml.pl/PL/3208/533/Solectwo_Bratian/k/
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 88 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ a b Bratian, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], Instytut Historii PAN [dostęp 2026-01-02].
- ↑ a b c Brattian, [w:] Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Heft X. Der Kreis Löbau, Danzig: Kommissions-Verl. von Th. Bertling, 1895, s. 607–612 (patrz s. 607 [dostęp 2026-01-04] (niem.).
- ↑ Bratyan, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 355.
- ↑ Z Pomorza, „Goniec Nadwiślański. Głos Pomorski”, 12 (180), 5 sierpnia 1936, s. 7 [dostęp 2026-01-12].
- ↑ Kazimierz Rymut, Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, t. 1, A-B, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1996, s. 332, ISBN 83-85579-34-6.
- ↑ Christoph Hartknoch, Alt- und Neues Preussen oder Preussischer Historien zwey Theile, Franckfurt am Mayn • Leipzig: Verlegung Martin Hallervorden, 1684, s. 390 [dostęp 2026-01-04] (niem.).
- ↑ Arthur Semrau, Die Entstehung und Besiedlung der Vogtei Brathian (Kulmerland)., „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn”, 40, 1932, s. 110–131 (zob. s. 116) [dostęp 2026-01-02] (niem.).
- ↑ S. Kuczyński, Wielka wojna z zakonem krzyżackim" (wykaz szwajcarów w zakonie krzyżackim), Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987, s. 247.
- ↑ Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 60
- ↑ Kazimierz Leszczyński "Eksterminacja ludności na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy" (wykaz miejscowości z terenów polskich przyłączonych do Rzeszy, w których okupant niemiecki dokonywał eksterminacji ludności, sporządzony na podstawie materiałów Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce). W: Eksterminacja ludności w Polsce w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945. Poznań, Warszawa: Wydawnictwo Zachodnie, 1962, s. 67.
- ↑ L. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 228.
| Siedziba gminy | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osady | |
| Osady leśne | |
| Integralne części wsi |
|
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.