Cystofor

Cystofor (łac. cistophorus, gr. κιστοφόρος kistoforos) – rodzaj wartościowej srebrnej monety kilkudrachmowej emitowanej przez niektóre greckie miasta w Azji Mniejszej w okresie hellenistycznym i rzymskim.

Geneza pieniądza

Swą nazwę (od κίστη – skrzynka i φέρο – niosę) zyskała dzięki umieszczanemu na awersie symbolicznemu wyobrażeniu tzw. cista mistica – obrzędowej skrzynki (plecionego kosza) z wypełzającym stamtąd wężem^[a]. Inicjatywę emisji tego pieniądza przypisuje się władcy Pergamonu Eumenesowi II jako twórcy nowego obiegu pieniężnego w hellenistycznej Azji Mniejszej. Za podstawę emisyjną monety przyjęto poczwórną drachmę bitą według stopy chioskiej (12,65 g)^[1].

Cystofory wprowadzone zostały do obiegu po 188 p.n.e. w pergamońskim królestwie Attalidów, początkowo jako wewnętrzna moneta dla 16 miast małoazjatyckich skupionych w unii monetarnej, i pełniące rolę monety federalnej. Bito je w ważniejszych miastach małoazjatyckich w Troadzie, Jonii i Lidii (Sardes, Adramytion, Tiatyra), a w znacznych ilościach zwłaszcza w Pergamonie, Efezie i Tralles. Istotne emisje spoza tego regionu pochodzą też np. z syryjskiej Apamei i Laodycei.

Rozwój monety, rola i znaczenie

Później we wschodniej części basenu śródziemnomorskiego została uznana szerzej jako moneta szczególnie wartościowa, wymienialna zarówno na drachmę attycką, jak i na rzymskiego denara. Podobnie jak nieco cięższa tetradrachma syryjska oraz aleksandryjska (lecz obie gorszej próby), należała do srebrnych emisji opartych na późniejszych modyfikacjach tradycyjnego greckiego systemu monetarnego^[2]. Zależnie od okresu miała wartość 3-4 drachm według stopy rodyjskiej i przy wadze 11,5–12,7 gramów odpowiadała 3 denarom. Początkowo w cystoforach głównie opłacano nakładane przez Rzym kontrybucje. Pod rządami Rzymian pieniądz ten pozostawał w obiegu od czasów Marka Antoniusza i Augusta aż do panowania Hadriana. Zmianom uległy tylko przedstawienia awersu (wizerunek panującego) i rewersu (rzymskie symbole) wraz z łacińskimi napisami. W dawniejszej numizmatyce bywają określane mianem „medalionów cystoforycznych”^[1].

Uwagi

↑ Przedmiot ten w starożytności łączono z misteriami dionizyjskimi i podobnymi (np. kultu Demeter); wąż nawiązywał także do kultu Asklepiosa, którego ważne sanktuarium znajdowało się w Pergamonie (C.C. Chamberlain: Guide to Numismatics. London: English Universities Press, 1965, s. 25-26).

Przypisy

↑ ^a ^b Jean Babelon: La Numismatique antique. Paris: Presses Universitaires de France, 1970, s. 57.
↑ Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt., s. 279.

Bibliografia

Helmut Kahnt: Das grosse Münzlexikon von A bis Z. Regenstauf: Battenberg / H. Gietl Verlag, 2005, s. 224, ISBN 3-924861-84-6.
Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Zdzisław Piszczek). Wyd. 5. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 170, ISBN 83-010-3529-3.
Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu. T. 1 (red. E. Wipszycka). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 262, ISBN 83-01-00743-5.
«Kistophoren» w Reppa – Das grosse Münzen-Lexikon (niem.) [dostęp 2024-06-29]
«Кистофоры» w Х. Фенглер, Г. Гироу, В. Унгер: Словарь нумизмата. Мосҝва: Изд. Радио и связь, 1993 (ros.) [dostęp 2024-06-20]

[1] Przedmiot ten w starożytności łączono z misteriami dionizyjskimi i podobnymi (np. kultu Demeter); wąż nawiązywał także do kultu Asklepiosa, którego ważne sanktuarium znajdowało się w Pergamonie (C.C. Chamberlain: Guide to Numismatics. London: English Universities Press, 1965, s. 25-26).

[bab-2] Jean Babelon: La Numismatique antique. Paris: Presses Universitaires de France, 1970, s. 57.

[3] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, dz. cyt., s. 279.

[a]

[1]

[2]