Czakan

Czakan, sztuka haftu w Republice Tadżykistanu^[a]

Niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO
Hafciarki z Hisaru podczas pracy (2013)
Państwo	Tadżykistan
Typ	niematerialne dziedzictwo kulturowe
Numer ref.	01397
Region[b]	Azja i Pacyfik
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę	2018 na 13. sesji
Położenie na mapie Tadżykistanu Czakan
Położenie na mapie Azji Czakan
37°54′40,3″N 69°46′40,1″E/37,911194 69,777806
↑ Oficjalna nazwa wpisana na listę UNESCO ↑ Oficjalny podział dokonany przez UNESCO

Czakan^[1] (tadż. чакан^[2]), czakanduzi (tadż. чакандӯзӣ)^[3] – tradycyjna sztuka haftu polegająca na wyszywaniu kolorowymi nićmi ozdób, kwiatów i symboli na bawełnianych lub jedwabnych tkaninach, szeroko rozpowszechniona wśród kobiet i dziewcząt w Tadżykistanie.

W 2018 roku podczas odbywającej się w Port Louis na Mauritiusie 13. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego tradycja wpisana została na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO^[4].

Hafciarstwo w Republice Tadżykistanu to rzemiosło o długiej historii i cieszące się dużą popularnością^[5]. Haft w każdym regionie kraju ma swoje specyficzne cechy kompozycyjne oraz tworzony jest z wykorzystywaniem różnych technik i materiałów^[6][2]. W wilajecie sogdyjskim w północnym Tadżykistanie haft nosi nazwę gulduzi, a ciemne ornamenty wyszywane są na tkaninach koloru żółtego. W Kotlinie Hisarskiej jako tło używane są najczęściej tkaniny zielone, a w Górskim Badachszanie – białe^[6]. Hafciarstwo jest bardzo popularne również w przygranicznym wilajecie surchandaryjskim w południowym Uzbekistanie^[2].

Sztuka haftu czakan rozpowszechniona jest głównie w południowej części Tadżykistanu, w wilajecie chatlońskim. Położone w jego wschodniej części miasto Kulab uchodzi za centrum tego rzemiosła^[2]. W latach 30. i 40. XX wieku z powodu migracji ludności rzemiosło rozpowszechniło się w dolinie rzeki Wachsz w zachodniej części wilajetu, a w XXI wieku ze względu na rozwój technologii telekomunikacyjnych – w innych regionach na terenie całego kraju^[2].

Haftem ozdabia się zarówno ubrania, takie jak damskie bluzki, koszule czy chustki na głowę, jak również elementy wyposażenia domu, np. zasłony, poduszki, poszewki, koce, ręczniki czy narzuty na łóżka i kołyski^[1][4][6]. W wilajecie chatlońskim podczas ślubów koszula z haftem czakan jest ważną częścią stroju panny młodej, natomiast panowie młodzi zakładają zdobione tym haftem nakrycie głowy zwane tokii (tadż. тоқии)^[1]. Tradycyjne haftowane stroje noszone są również podczas tadżyckich świąt narodowych, święta Nouruz oraz lokalnych konkursów i festiwali^[2].

Proces haftowania rozpoczyna się od wyboru materiału oraz nici. Kolorowe nici były w przeszłości wytwarzane z włókien jedwabnych i bawełnianych, które następnie farbowano naturalnymi barwnikami pozyskiwanymi z minerałów i niektórych gatunków roślin^[2]. Współcześnie jednak coraz częściej stosuje się nici produkowane przemysłowo^[2]. Następnie wykonywany jest zarys ornamentu^[2]. Elementy haftu wyszywane są najczęściej na bawełnianych lub jedwabnych tkaninach koloru czerwonego^[2][6]. Przedstawiają obrazy związane z otaczającą przyrodą i wszechświatem oraz wyrażające ludzkie pragnienia i nadzieje^[1]. Każdy ornament ma swoje symboliczne znaczenie, a do najczęściej pojawiających się motywów należą m.in. słońce, księżyc, gwiazdy, chmury, róża, palma, kwiat granatu, liście wierzby, kwiat celozji, tulipan, migdał, słowik, pawi ogon, grzebień koguta i grot strzały^[2][6].

Depozytariuszkami tradycji są tadżyckie krawcowe – zarówno dorosłe kobiety, jak i dziewczęta – oraz osoby używające wyrobów z haftem czakan w swoim codziennym życiu^[2]. Rzemieślniczki pracują zarówno indywidualnie, jak również zbiorowo, w grupach składających się głównie z sąsiadek. Każdej grupie przewodniczy mistrzyni tego fachu, która zajmuje się organizacją pracy, zbieraniem zamówień na wytwarzane wyroby, zaopatrzeniem w surowce do ich produkcji i sprzedażą gotowych produktów na bazarach i w sklepach odzieżowych^[4][2]. W obrębie grupy często obowiązuje podział wykonywanych obowiązków^[2]. Hafciarstwem w Tadżykistanie zajmuje się również niewielka grupa mężczyzn^[6].

Transmisja tradycji odbywa się w rodzinach, gdzie dziewczynki w wieku 8–9 lat zaczynają uczyć się haftowania od swoich babć, matek, teściowych i starszych sióstr, a także w grupach rzemieślniczych, w których mistrzynie tego fachu uczą swoje uczennice (dziewczęta w wieku 16–20 lat)^[4][2]. Swój udział w podtrzymaniu tradycji mają również szkoły oraz lokalne stowarzyszenia^[2]. Wyroby i stroje z haftem czakan uznawane są za ważny element tożsamości narodowej Tadżyków^[2].