Czumactwo

Czumactwo – zajęcie polegające na lądowym transporcie towarów, istniejące od XV do połowy XIX wieku na terenie obecnej Ukrainy. Nazwa zawodu – „czumak” pochodzi od drewnianej, szczelnej skrzyni, w której transportowano sól i suszone ryby nazywanej „czum”, według innej wersji nazywano tak łyżkę do mierzenia sol. Alternatywna hipoteza wskazuje, że słowo to może pochodzić od dżumy, którą roznosili wozacy podróżujący od osady do osady^[1]. Czumaków nazywano również w XV–XVI wieku „solenikami”, później również „kołomyjcami”.

Oprócz podstawowego towaru, czyli soli wożonej z Krymu, wybrzeży Morza Czarnego i Azowskiego, Galicji, Doniecczyzny i Powołża, wożono również suszone ryby, wyroby metalowe i szklane, tytoń, gorzałkę, drewno.

Czumacy wozili towary wozami, zwanymi „maż”, zaprzężonymi w parę lub cztery woły. Para wołów mogła uciągnąć wóz załadowany 60 pudami soli. Używano płowych wołów besarabskich, z długimi rogami.

Wozy poruszały się konwojami, liczącymi do 100 wozów, były dowodzone przez doświadczonego atamana. Czumacy byli zazwyczaj uzbrojeni, w celu obrony wozów i transportowanego towaru. Transporty formowano wczesną wiosną (zwyczajowo wyruszano zawsze w niedzielę), a powracano do domów jesienią.

Czumactwo było najbardziej rozpowszechnionym zajęciem, uczestniczyli w nim również Kozacy, ochraniając transporty, szczególnie przy przeprawach przez Dniepr, oraz nocując i karmiąc przejeżdżających czumaków. Często czumacy zimowali w osiedlach kozackich, szczególnie w Łuhu.

Istniało wiele tradycyjnych szlaków czumackich – łączyły Słobodańszczyznę i Lewobrzeże z Zaporożem i Krymem, Donem i Morzem Azowskim, inne wiodły z Lewobrzeża i Prawobrzeża do Galicji, Besarabii i Mołdawii. Szlaki posiadały własne nazwy, najbardziej znanymi były: Czornyj, Carhorodzki, Bakajiw, Murawskyj, Charkiwskyj.

W XVIII wieku stało się największym pozarolniczym zajęciem rolników i Kozaków. Wówczas transportowano na południe głównie zboże, eksportowane za granicę przez porty Morza Czarnego i Azowskiego, oraz skóry, miód, wosk. Z powrotem transportowano sól i suszone ryby.

Posiadali oni wtedy monopol na handel solą, jeszcze w latach 1830–1840 obsługiwali 50–60% handlu solą. Transportowali wtedy 2,5 do 4 mln pudów soli, 600–900 tysięcy pudów suszonej ryby, 25–40 mln pudów zboża (w sumie około 60-80 mln pudów towaru). Transportowali towary również do Moskwy i innych miast Rosji, na Kaukaz Północny, Białoruś, do Polski i Mołdawii.

Oprócz drobnych czumaków, dysponujących jednym lub dwoma zaprzęgami, w drugiej połowie XVIII wieku powstały wielkie przedsiębiorstwa czumackie, posiadające po kilka tysięcy zaprzęgów. Z ich właścicieli powstały pierwsze rodziny ukraińskich przemysłowców. Znaczenie czumactwa stopniowo malało od połowy XIX wieku, i całkiem zanikło wraz z rozwojem transportu kolejowego i wodnego. Jednak jeszcze w 1880 naliczono 200 000 czumaków.

Tematyka czumacka znajdowała odniesienie w folklorze (pieśni czumackie), w literaturze (Iwan Kotliarewskyj, Taras Szewczenko, Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko, Marko Wowczok, O. Rudnykowskyj, Iwan Karpenko-Karyj), oraz w malarstwie (Taras Szewczenko, Iwan Ajwazowski, S. Trutowskyj, W. Orłowskyj, Serhij Wasylkiwskyj).