DT-54

DT-54 (ДТ-54)

Producent	STZ / WgTZ (1949–1963) ChTZ (1949–1961) ATZ (1952–1979)
Okres produkcji	1949–1979
Miejsce produkcji	ZSRR Wołgograd  ZSRR Charków  ZSRR Rubcowsk
Poprzednik	STZ-NATI
Następca	DT-74
Dane techniczne
Segment	ciągnik rolniczy gąsienicowy
Silniki	diesel R4 54 KM
Skrzynia biegów	manualna, 5/1 biegów
Napęd	gąsienicowy
Masa własna	5400 kg
Liczba miejsc	2
Multimedia w Wikimedia Commons

DT-54 (ros. ДТ-54) – gąsienicowy ciągnik rolniczy produkowany w latach 1949–1979 w ZSRR w trzech fabrykach, opracowany w Stalingradzkiej Fabryce Traktorów (STZ).

W skolektywizowanym wielkopowierzchniowym rolnictwie ZSRR od okresu międzywojennego szeroko używane były ciągniki gąsienicowe. Ciągnik DT-54 wywodził się z konstrukcji przedwojennego ciągnika gąsienicowego STZ-NATI produkowanego przez Stalingradzką Fabrykę Traktorów (STZ, od 1961 roku Wołgogradzka Fabryka Traktorów – WgTZ)^[1]. Oprócz innych ulepszeń, główną zmianą było zastosowanie silnika wysokoprężnego o mocy 54 KM zamiast benzynowego, co pozwoliło na zwiększenie ekonomiki pracy^[1]. Zastosowano też pięciobiegową skrzynię biegów i poprawiono ergonomię pracy przez zmniejszenie siły potrzebnej do kierowania^[1]. Od 1953 roku zastosowano w pełni zakrytą kabinę^[1].

Pierwsze egzemplarze silników testowano na ciągnikach STZ-NATI, a prototypy nowego ciągnika testowano w latach 1946–1948 w różnych warunkach. 7 listopada 1949 roku, z okazji rocznicy rewolucji październikowej, nowe ciągniki zaprezentowano publicznie w Stalingradzie^[1]. Zgodnie z poleceniem władz, 25 listopada 1949 DT-54 zastąpił ciągnik STZ-NATI na liniach produkcyjnych w STZ bez wstrzymywania produkcji^[1]. Produkcję w tym samym roku rozpoczęto też w Charkowskiej Fabryce Traktorów (ChTZ) w Charkowie, a w 1952 roku w Ałtajskiej Fabryce Traktorów (ATZ) w Rubcowsku^[1]. W 1950 roku główny inżynier W. Kargapołow i główny konstruktor A. Płatonow oraz grupa pracowników zakładów ChTZ i ATZ otrzymali nagrody państwowe za skonstruowanie i wdrożenie ciągnika^[1].

W toku produkcji poprawiano jakość i wprowadzano ulepszenia. Po wprowadzeniu w 1957 roku systemu hydraulicznego podwieszania osprzętu, oznaczenie zmieniono na DT-54A^[2.1]. Produkowano też odmiany o mniejszym nacisku jednostkowym do poruszania się po grząskim terenie DT-55 i DT-55A^[1]. Od 1958 roku produkowano wersję pochodną DТ-57 do pracy na stokach o dużym nachyleniu (do 25°), z mechanizmami podwieszeń z przodu i z tyłu dla uniknięcia konieczności zawracania, otwartą lżejszą kabiną z dwoma siedzeniami w obu kierunkach, skrzynią biegów z pięcioma przełożeniami w obu kierunkach oraz innymi ulepszeniami^[2.2]. Krótko przed zakończeniem produkcji w WgTZ, co nastąpiło 30 grudnia 1963 roku, produkowano tam wariant DT-54W (ДТ-54В), wykorzystujący niektóre elementy, jak kabina i zawieszenie od wdrażanego nowego ciągnika DT-75^[3]. Produkcja DT-54 w zakładach ATZ trwała jeszcze do 1979 roku^[1].

Z uwagi na dobre charakterystyki eksploatacyjne i niewielki koszt, ciągniki DT-54 były masowo produkowane i zyskały wielkie rozpowszechnienie ZSRR w latach 50. i 60.^[1] Stały się najpopularniejszym typem ciągników rolniczych w brygadach ciągnikowych funkcjonujących do 1958 roku Stacji Maszynowo-Traktorowych (ros. MTS), odgrywających dużą rolę w powiększeniu areału upraw na wcześniej niewykorzystywane ziemie^[4]. Ogółem wyprodukowano ich 957 900^[1]. Wykorzystywano je też na mniejszą skalę do celów przemysłowych i budowlanych, na przykład ze spychaczem, do czego jednak nadawały się w ograniczonym zakresie z uwagi na mniejszą moc^[5]. Były one również eksportowane, głównie do krajów bloku wschodniego.

Napęd stanowił czterocylindrowy czterosuwowy silnik wysokoprężny z wtryskiem pośrednim D-54, z komorą wirową, rozwijający moc 54 KM (39,6 kW)^[1]. W modelu DT-54A był ulepszony silnik D-54A^[2.2]. Dla podwyższenia żywotności w trudnych warunkach, silnik miał dwustopniowy filtr paliwa, trzystopniowy filtr oleju i trzystopniowy filtr powietrza^[1]. Silnik uruchamiany był przy pomocy dwusuwowego benzynowego silnika startowego PD-10 lub PD-10M^[1][6]. Silnik rozruchowy był chłodzony wodą we wspólnym obiegu i jego drugim zadaniem było podgrzanie silnika głównego^[2.2]. Skrzynia biegów miała pięć biegów do przodu i jeden do tyłu^[1]. Od 1956 roku montowano ulepszony tylny most napędowy dzielony na trzy części, z osobnymi przedziałami dla sprzęgieł bocznych, co upraszczało kierowanie^[2.1].

Podstawę konstrukcji ciągnika stanowiła rama prostokątna^[2.1]. Zawieszenie składało się z dwóch dwukołowych resorowanych wózków (z podwójnymi metalowymi kołami), zawieszonych wahliwie po każdej ze stron^[1]. Gąsienicowy układ jezdny dopełniały koła napędowe z tyłu, koła napinające z przodu i dwa podwójne koła podtrzymujące po każdej stronie. Ciągnik rozwijał prędkość od 3,6 do 7,9 km/h^[1]. Skrzynia biegów mogła dodatkowo być wyposażona w reduktor, zmniejszający minimalną prędkość do 0,48 km/h^[2.1].

Ciągniki poszczególnych producentów różniły się skrótami fabryk wytłoczonymi cyrylicą nad atrapą chłodnicy: СТЗ (STZ), później ВГТЗ (WGTZ), ХТЗ (ChTZ) lub АТЗ (ATZ). Po bokach okapotowania silnika była wytłoczona nazwa cyrylicą: ДТ-54 lub ДТ-54A.

• Sielskochozjajstwiennyj traktor DT-54, „Traktory. Istorija, ludi, maszyny” (nr 2), Hachette Collections, 2015, s. 4–7, ISSN 2311-2131  (ros.).
• Krutoskłonnyj traktor DT-57, „Traktory. Istorija, ludi, maszyny” (nr 34), Hachette Collections, 2016, s. 4–7, ISSN 2311-2131  (ros.).