ELAR

ELAR

Elar 5 (pierwsze lata działalności). Od lewej: Waldemar Domagała (śpiew), Zbigniew Marchewka (gitara basowa) i Roman Runowicz (gitara, śpiew).
Inne nazwy	Elar 4 / Studencki Kwartet Gitarowy „Elar 4”, Elar 5
Rok założenia	1964
Rok rozwiązania	1970
Pochodzenie	Wrocław  Polska
Gatunek	rock and roll, rhythm and blues, rock, protest song, rock psychodeliczny
Aktywność	1964–1970
Powiązania	Roman Runowicz Waldemar Domagała Romuald Piasecki Romuald & Roman Wojciech Hornowicz Andrzej Kuryło Ryszard Wojtyłło Aleksander Nowacki Klub studencki Pałacyk Piwnica Świdnicka Ogólnopolski Festiwal Awangardy Beatowej
Skład
Waldemar Domagała Jerzy Czeladyn Kazimierz Tomys Grzegorz Zydel
Byli członkowie
Roman Runowicz Jan Urbanowicz Zbigniew Marchewka Janusz Rodziewicz Romuald Piasecki
Współpracownicy
Stanisław Lose Andrzej Kuryło Ryszard Wojtyłło Zygmunt Kardasz Tadeusz Greniuk Wojciech Hornowicz Victor Ocamey Jerzy Gruszczyński Tomasz Marszałek

Elar (wcześniej Elar 5) – polski zespół rockowy założony w 1964 roku we Wrocławiu i zakończył działalność w 1970 roku^[1].

Grupa była ściśle z wrocławskim środowiskiem studenckim, dzięki czemu miała przed sobą wyraźną perspektywę rozwoju, dającą możliwość kształtowania artystycznego wyrazu w swoich muzycznych propozycjach i scenicznych produkcjach, skierowanych do określonego odbiorcy. W drugiej połowie lat 60. Elar był bardzo popularną i wpływową grupą we Wrocławiu. Obecnie nazywany przez muzycznych kronikarzy pierwszym wrocławskim zespołem rockowym z prawdziwego zdarzenia. W zespole, prawie od początku występował Waldemar Domagała (późniejsza podpora jednego z pierwszych składów Nurtu, a przede wszystkim grupy Homo Homini), a także założyciele grupy Romuald & Roman, czyli Roman Runowicz, Romuald Piasecki i Stanisław Lose. Poczynania Elaru były bezpośrednim źródłem inspiracji dla członków pierwszego składu tej formacji.

Od 1964 (na początku roku akademickiego) w świetlicy akademika T-4 Politechniki Wrocławskiej, działał zespół instrumentalny, który początkowo przybrał nazwę „ELAR”, a okazjonalnie także „Studencki Kwartet Gitarowy ELAR 4”. EL-AR stanowi skrót powstały od pierwszych liter nazw wydziałów Elektroniki i Architektury na których studiowali jego członkowie-założyciele. Od początku działalności związany był z tzw. kulturę studencką i dlatego reprezentował Zrzeszenie Studentów Polskich oraz występował pod egidą Rady Uczelnianej Zrzeszenia Studentów Polskich Politechniki Wrocławskiej. Pierwszy skład grupy tworzyli: Roman Runowicz (śpiew, gitara), Jan Urbanowicz (gitara), Zbigniew Marchewka (gitara basowa) i Janusz Rodziewicz (perkusja). Początkowo w jego repertuarze znajdowały się utwory The Shadows i innych podobnych, wówczas popularnych zespołów gitarowych (utworów wokalno-instrumentalnych było w tym momencie, niewiele)^[1], zaś motorem napędowym grupy był Runowicz.
Sytuacja ta uległa zmianie w 1965 roku po obozie ZMS w Wilkasach, gdzie muzycy Elaru wypoczywali i grali na potańcówkach dla młodzieży. Wówczas dołączył Waldemara Domagałę (śpiew, gitara, harmonijka ustna, flet). Wraz z jego pojawieniem się, podniósł się znacznie poziom muzyczny i kultura wykonawcza zespołu, a jego studencka przyjaźń z Runowiczem, który zaprosił go do zespołu – gruntownie odmieniła muzyczne oblicze formacji, dzięki czemu, już okresie półrocznych przygotowań, sięgnąła ona po utwory z repertuaru The Beatles (An I Love Her) i The Rolling Stones (Off the Hook), a także rozpoczęła pracę nad pierwszymi własnymi kompozycjami^[2]. Pieczę nad zespołem od samego początku sprawował Stanisław Lose (ówczesny student wydziału Architektury), twórca scenografii i oprawy widowiskowej występów. Zajmował się on także całym zapleczem organizacyjnym, tzn. dostarczał stroje estradowe, plakaty, afisze, produkował szafy głośnikowe na wzór aparatury marki Vox, który dbał o właściwą ekspozycję muzyki Elaru podczas wszelkiego rodzaju imprez miejscowych i wyjazdowych o większej randze. Pomysły te rozwinął później wraz z powstaniem grupy Romuald & Roman (m.in. projekcje filmowe, czy tzw. olejowe projekcje psychedelic).

20 lutego 1965 roku grupa wzięła udział w Przeglądzie Kwalifikacyjnym Studenckich Zespołów Muzycznych Klubu „Pałacyk” i w kategorii zespołów big beatowych, zajmując 2. miejsce^[1]. 11 czerwca tegoż roku Elar wystąpił podczas beat-session obok: Monsunów, Widm, Niebieskich Cieni i Błękitnych Cieni, zaś 24 października 1965 roku zespół odniósł pierwszy znaczący sukces, zdobywając 1. nagrodę podczas I turnieju bigbitowego „O Złota Gitarę Pałacyku”^[1]. Na scenie ogólnopolskiej zaistniał dzięki udziałowi w II Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Muzyki Rozrywkowej w Gliwicach (9–11 maja 1966), gdzie Waldemar Domagała zajął III miejsce w kategorii „Wokalista”. Tamże pracownicy P. R. Katowice nagrali wykonane na żywo (bez udziału publiczności) kilka utworów grupy, m.in.: Tylko raz (muz. i sł. J. Urbanowicz), Każdy ma swój dzień (muz. i sł. R. Runowicz) czy Batiarka.
Za sprawą zaprojektowanych przez Losego i wykonanych przez uczennice z Technikum gospodarczego, marynarek z chińskiego atłasu (inne źródła podają, że z tureckich tkanin)^[1], formacja nienagannie prezentowała się na scenie przez co w roku 1966 otrzymała dowcipny, acz złośliwy przydomek „Kobietony” (Bogusław Klimsa twierdzi, że w 1968 r. uniformy te przejął wrocławski Romuald & Roman). W tym samym roku z zespołem wystąpił kilka razy, jako gość, także afrykański student Victor Ocamey (śpiew), który uratował członków grupy przed kłopotami w Dzierżoniowie z powodu dużego spóźnienia, którego powodem była awaria samochodu^[1].
W latach 1966 i 1967 Elar 5 gościł w ówczesnych mediach, tj. z kilkoma piosenkami w TVP Wrocław, gdzie autorem stylowej scenografii, użytej w tym programie i złożonej z lamp gazowych był Stanisław Lose^[1] oraz w Programie III Polskiego Radia, występując w audycji radiowej poświęconej działalności zespołu. Ponadto grupa zaczął regularnie występować we wrocławskim klubie studenckim Pałacyk (było to miejsce spotkań, które w owym czasie miało wyrobioną renomę w całym kraju i było mocno zorientowane na jazz, przez co niewielu grupom rockowym udało się tam wystąpić), a także w wielu innych klubach wrocławskich (Piwnica Świdnicka, Społem i in.).
W tym okresie zespół był już dwukrotnym zwycięzcą turnieju o „Złotą Gitarę Pałacyku” (była to I edycja w 1965 i III edycja w 1967), trzykrotnym zdobywcą proporca ZSP, laureatem wrocławskich eliminacji do półfinału Wiosennego Festiwalu Muzyki Nastolatków, które odbyły się w dn. 25–26 marca 1966 roku (zajęcie 2. miejsca za Nastolatkami, a przed Błękitnymi Cieniami) i 29 maja tegoż roku wraz z Nastolatkami, udział w półfinale tej imprezy, a także zajęcie (ex aequo z Passatami) 3. miejsca na III Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Muzyki Rozrywkowej w Gliwicach (21–23 kwietnia 1967)^[1]. W października 1967 roku Elar wystąpił we wrocławskim klubie „Społem” przy ul. Sienkiewicza (1.10) i w Hali Ludowej, biorąc udział w koncercie Gaudeamus na otwarcie roku akademickiego (17.10)^[1].
W styczniu 1968 roku Zbigniewa Marchewkę na gitarze basowej zastąpił były gitarzysta solowy Grupy I, Romuald Piasecki^[1]. A wraz z nim dołączył wybitny wrocławski elektronik, twórca wzmacniaczy, nagłośnienia i efektów gitarowych Wojciech Hornowicz. W wyniku czego doszło do kolejnej reorganizacji skład zespołu, który od tego czasu tworzyli: Waldemar Domagała (śpiew), Jerzy Czeladyn (eks-Widma, a następnie Wisusy; gitara solowa; ówczesny student WSE), Roman Runowicz (gitara, harmonijka ustna), Romuald Piasecki (gitara basowa) i Grzegorz Zydel (perkusja – nie studiował). W skład ekipy technicznej wchodzili wówczas: Stanisław Lose (reżyseria, scenografia), Zygmunt Kardysz (reżyser dźwięku) i Tadeusz Greniuk (techniczny). W marcu 1968 roku zespół miał wystąpić na IV Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Muzyki Rozrywkowej w Gliwicach (15–17 marca 1968), lecz z powodu wydarzeń Marca 1968, imprezę przeniesioną na miesiąc listopad tegoż roku, lecz wówczas nie wystąpił Elar tylko Romuald & Roman^[1].

Wiosną 1968 roku wewnątrz grupy doszło do poważnej awantury w wyniku której Waldemar Domagała nie zgodził się na proponowane przez Losego i Piaseckiego usunięcie z zespołu gitarzysty Jerzego Czeladyna, uznając to za zdradę i na znak protestu odchodząc^[2]. W efekcie dotychczasowy skład uległ rozsypce, zaś Piasecki (i Hornowicz) powrócił do Grupy I, a w maju razem z Runowiczem założył zespół Romuald & Roman^[2].
We wrześniu 1968 r. odmieniony Elar (już bez „5” w nazwie) powrócił w składzie, który tworzyli: Waldemar Domagała (śpiew, gitara, harmonijka ustna, flet), Jerzy Czeladyn (gitara solowa), Grzegorz Zydel (perkusja) wraz z nowym gitarzystą basowym, którym został Kazimierz Tomys (nie studiował), a którego od marca 1969 roku sporadycznie zastępował Jerzy Gruszczyński^[1][3]. W tym okresie formacja rozpoczęła współpracę z profesjonalnymi autorami tekstów – Andrzejem Kuryło (kierownik literacki) i Ryszardem Wojtyłło (późniejsi współpracownicy grupy Romuald & Roman). Dzięki fascynacji jej członków balladami Boba Dylana powstały pierwsze protest songi, takie jak Moloch, czy Nasz wspólny świat oraz program estradowy pt. Spod znaku anemii złośliwej (zawierał m.in. utwory: Nie wiem jeszcze, Oda do dojrzalszych, Moloch, Wrocławski czas) wykonywany przez zespół spowity dymem i oświetlony jaskrawą feerią świateł. Występując w nowym składzie ELAR zdecydował się na zmianę swojego profilu i stylu muzycznego^[2]. W nowo opracowanych utworach dominowały długie partie instrumentalne – aranżowane, bądź oparte na improwizacji, zaś Domagała w wywiadzie udzielonym miesięcznikowi Jazz z listopada 1969 roku marzył o tzw. wokalizmie, który polegał na instrumentalnym traktowaniu głosu^[3]. 12 grudnia 1968 roku grupa zajęła 2. miejsce (za Dogmatami) podczas IV turnieju „O Złotą Gitarę Pałacyku”^[1]. Podczas festiwalu Kultury Studentów w 25-lecie Polski Ludowej w maju 1969 roku Tygodnik Powszechny w następujący sposób ocenił występ wrocławskiej grupy: „[…] Chyba jedynym ciekawym novum okazał się „Moloch” Waldemara Domagały z Wrocławia, który tym razem wystąpił w otoczeniu pałacykowatych gitar i fortepianów. Huk potężny, melodia ładna, choć treść też epigońska, gdyż katastroficzne wizje cywilizacji technicznej w wydaniu molochowatym straszyły dziadków Domagały, w najlepszym razie ojców, ale jego pokolenie winno już chyba lepiej znosić życie w mieście, w dodatku tak ładnym i zielonym jak Wrocław. „Dziwny jest ten świat”, jak powiada prototyp Domagały, Niemen […]”.

16 lutego 1969 roku zespół uświetnił swoim występem, imprezę „Klubu Czerwonego Goździka” w Piwnicy Świdnickiej we Wrocławiu^[1].
W dn. 20-21 lutego 1969 r. podczas eliminacji do II Festiwalu Muzycznego w Krakowie, które miały miejsce w auli Politechniki Wrocławskiej, grupa zajęła tam 3. miejsce, zaś Domagała zwyciężył w kategorii „Wokalista”^[1]. 31 marca 1969 roku zdobywa 1. nagrodę za wykonanie utworu Moloch, biorąc udział w Giełdzie Piosenki, odbywającej się w Klubie Poligrafa przy ul. Wierzbowej^[1]. W maju 1969 roku grupa zdobyła 3. nagrodę w konkursie "Estrada Studencka '69" w ramach IV Festiwalu Kultury Studentów PRL w Krakowie (8-11.05) za wykonanie rockowego protest-songu pt. Moloch^[1]. W czerwcu 1969 roku Elar występuje w półfinale II Festiwalu Muzycznego w Krakowie obok Romualda & Romana i Paktu, zaś Waldemar Domagała, działający wówczas równolegle, jako solista, bierze udział w koncercie zatytułowanym „Każdy kiedyś zaczynał” w ramach VII Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu, gdzie jako solista wykonuje utwór pt. Gdyby wszystkie kwiaty (muz. Aleksander Nowacki – sł. Andrzej Kuryło) i otrzymuje wyróżnienie^[4].
Red. Marek Garztecki w wyżej wymienionym numerze Jazzu, twierdzi, że zespół nagrywał w PR Wrocław^[3], zaś 6 listopada 1969 roku powstały studyjne nagrania zespołu (dokonane w składzie: W. Domagała, J. Czeladyn, K. Tomys, G. Zydel): Moloch (muz. Waldemar Domagała – sł. Andrzej Kuryło) i Wrocławski czas (muz. W. Domagała – sł. R. Wojtyłło), zarejestrowane dla Redakcji Muzycznej Polskiego Radia w Warszawie^[1][3][5]. Oprócz nietuzinkowej barwy głosu Waldemara Domagały można w nich usłyszeć dobre solówki gitarowe Czeladyna z rozbudowanymi partiami improwizacyjnymi zespołu, które wówczas stanowiły novum, podobnie jak czas trwania każdego z utworów (około 5-6 minut), wychodzący poza schemat 3-minutowej piosenki.
W listopadzie 1969 roku Moloch znalazł się na 18. miejscu Listy Przebojów Rozgłośni Harcerskiej, a w styczniu 1970 roku na 15. miejscu Radiowej Listy Przebojów^[1].
Poza tym teksty piosenek z repertuaru Elaru, jak i W. Domagały solisty, drukowała prasa: Na Przełaj (nr 31 z sierpnia 1969) i Magazyn Gazety Robotniczej (nr 31, 2-3 sierpnia 1969): Gdyby wszystkie kwiaty. Natomiast Moloch, ukazał się w także Magazynie gazety Robotniczej (nr 48, 29-30 listopada 1969)^[1]. Grupa wystąpiła jako jeden z czterdziestu polskich zespołów rockowych i okołorockowych na prestiżowym I OFAB w Kaliszu (29 listopada 1969). 8 kwietnia 1970 roku grupa wzięła udział w beat-session w klubie Pałacyk obok Romualda & Romana i Awersu^[1]. W czerwcu 1970 roku opuszcza ją Waldemar Domagała^[1].
Artystyczna dojrzałość produkcji zespołu mogła go umiejscowić w czołówce najlepszych polskich zespołów rockowych. Jednak podstawowy fakt, iż jego członkowie kończyli studia, a także brak profesjonalnych akcji promocyjnych, nagrań płytowych, a także śladowa ilość tych nagranych w Polskim Radiu oraz kilka innych czynników wpłynęło na to, że Elar przestał istnieć w lipcu 1970 roku. Po rozpadzie zespół jeszcze kilkukrotnie wznawiał działalność i występował z harmonijkarzem Tomaszem Marszałkiem^[1], zaś Waldemar Domagała w 1971 roku na krótko dołączył do grupy Nurt.

ELAR przeszedł do historii polskiego rocka, choćby za sprawą świetnych występów we wrocławskim Pałacyku czy wykonaniem kilku ambitnych utworów, takich jak m.in.: Moloch (sł. A. Kuryło), Wrocławski czas (sł. R. Wojtyłło), Oda do dojrzalszych do muzyki Waldemara Domagały, czy dzięki nietuzinkowym tekstom Andrzeja Kuryły^[2][3]. Wraz z rozkwitem mody na rocka psychodelicznego w polskiej muzyce młodzieżowej, a także poprzez użycie rozmaitych efektów wizualnych, autorstwa Stanisława Losego, ELAR z całą tą otoczką, był błyskawicznie naśladowany przez inne zespołu młodzieżowe (często z dużo gorszym skutkiem, ponieważ zespół ten prezentował, bardzo wysoki poziom wykonawczy, który był dostępny jedynie dla nielicznych), a zwłaszcza przez grupę Romuald & Roman w pierwszych latach działalności^[2].

• 1966: PR Katowice – nagrania zarejestrowane na żywo w maju 1966 podczas II Przeglądu Zespołów Muzyki rozrywkowej w Gliwicach: Każdy ma swój dzień, Tylko raz, Batiarka, Historia jednego spotkania (ang. Play with fire z rep. The Rolling Stones, Sygnał zespołu)
• 1969: PR Warszawa (6 listopada 1969): Moloch, Wrocławski czas

• 2011: Working Class Deviels: Subversive Beat, R&B and Psych from Poland (1965–1971) (Beat Road Records): Moloch
• 2021: Ze szpulowca bigbitowca 2 (Gad Records): Tylko raz

• Bogusław Klimsa: Rock we Wrocławiu 1959-2000. Wrocław: Wydawnictwo c2, 2016, s. 40-44, 90, 138, 192, 196. ISBN 978-83-63037-19-2.

• „Tylko raz” (Live in Gliwice 1966)
• ELAR - „Wrocławski czas” (1969)
• ELAR - „Moloch” (1969)
• ELAR w bazie Discogs (ang.)
• ELAR w bazie Rate Your Music (ang.)