Edward Loth

Edward Karol Loth

Gozdawa

pułkownik lekarz
Data i miejsce urodzenia	3 sierpnia 1884 Warszawa
Data i miejsce śmierci	15 września 1944 Warszawa
Przebieg służby
Lata służby	1914–1922
Siły zbrojne	Armia Austro-Węgier Wojsko Polskie Armia Krajowa
Formacja	Legiony Polskie
Jednostki	3 pułk piechoty
Stanowiska	lekarz batalionu lekarz pułku naczelny lekarz PSZ
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa powstanie warszawskie
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Edward Karol Loth ps. „Gozdawa” (ur. 3 sierpnia 1884 w Warszawie^[1], zm. 15 września 1944 tamże) – polski anatom, antropolog i eugenik, doktor medycyny i filozofii, jeden z organizatorów i profesor Uniwersytetu Warszawskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności oraz fińskiej Akademii Nauk, w latach 1926-1927 prezes Związku Hallerczyków^[2][3][4], pułkownik lekarz Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Syn Edwarda Karola i Anny z Hoserów, urodzony 3 sierpnia 1884 w Warszawie^[5][6]. Był młodszym bratem Jerzego (1880–1967)^[7].

Jako uczeń został usunięty ze szkół za udział w demonstracji przeciw caratowi. W 1903 zdał maturę jako ekstern w Baku^[6]. Był członkiem Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, a także piastował stanowisko prezesa koła młodzieży narodowej „Ogniwo”^[6]. Ponadto był kierownikiem „Sokoła” w Zurychu oraz założycielem drużyny wojskowej, która odbywała regularne ćwiczenia^[6].

Studiował antropologię w Zurychu i w 1907 otrzymał doktorat z filozofii^[6]. Później studiował medycynę w Bonn, Getyndze i Heidelbergu, gdzie w 1912 otrzymał stopień doktora nauk medycznych^[6][8]. Następnie pracował jako asystent w Katedrze Anatomii Uniwersytetu Lwowskiego. W 1914 habilitował się z anatomii i antropologii^[6] oraz rozpoczął we Lwowie wykłady z anatomii prawidłowej i topograficznej. W 1915 był jednym z organizatorów Uniwersytetu Warszawskiego i objął tam Katedrę Anatomii Prawidłowej Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Był pionierem antropomorfologii części miękkich. Od 1921 profesor anatomii na tym Uniwersytecie.

W czasie I wojny światowej, w sierpniu 1914 wstąpił do Legionu Wschodniego^[8], a następnie we wrześniu tego roku do Legionów Polskich^[9]. Był lekarzem IV baonu 3 pułku piechoty^[6][8]. Awansował kolejno na: podporucznika lekarza (19 października 1914), porucznika lekarza (2 listopada 1914) i kapitana lekarza (21 marca 1915)^[6]. W 1915 informowano w prasie, iż opracował wynalazek w postaci noszy-taczek^[10]. W 1917 był urlopowany jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego^[11].

Po kryzysie przysięgowym, w latach 1917–1919 pełnił funkcję naczelnego lekarza Polskiej Siły Zbrojnej^[6][8]. W styczniu 1919 został powołany na stanowisko zastępcy szefa Departamentu Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych^[8]. W latach 1919–1920 był członkiem wojskowej Misji Zakupów w Paryżu^[8]. 29 maja 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu pułkownika, w Korpusie Lekarskim, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich^[12][8]. W 1921 został przeniesiony do rezerwy. W 1922 posiadał przydział w rezerwie do Kompanii Zapasowej Sanitarnej Nr 3^[13]. Zweryfikowany w stopniu pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów rezerwy sanitarnych, w grupie lekarzy. Posiadał przydział w rezerwie do 1 batalionu sanitarnego w Warszawie^[14][15]. W 1934 pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Warszawa Miasto III. Posiadał przydział do Kadry Zapasowej 1 Szpitala Okręgowego w Warszawie^[16].

W latach 1929–1931 był prezesem Towarzystwa Lekarzy Zdrojowych^[17].

Od 1911 był członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, w latach 1925–1935 był członkiem zarządu, a od 1928 do 1935 sekretarzem generalnym. Od 1927 był członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a od 1934 członkiem czynnym.

W 1927 był prezesem Zarządu Głównego Związku Hallerczyków^[18]. W 1931 opublikował podręcznik „Anthropologie des parties molles”.

Prowadził badania porównawcze części miękkich człowieka, także z dziedziny ortopedii i rehabilitacji narządów ruchu.

Uczestniczył w wojnie obronnej 1939^[19]. W czasie okupacji był członkiem Armii Krajowej, gdzie był Szefem Sanitarnym 4 Rejonu V Obwodu Mokotów^[19]. Pracował także w warszawskim Szpitalu Ujazdowskim i brał udział w tajnym nauczaniu. Prowadził wykłady w Prywatnej Szkole Zawodowej dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego doc. Jana Zaorskiego, która była konspiracyjną formą Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego^[20].

Zginął w powstaniu warszawskim^[19] wraz z żoną i córką pod gruzami kamienicy przy ul. Tenisowej na Mokotowie^[21], pełniąc obowiązki chirurga w punkcie opatrunkowym. Pochowany na cmentarzu Powązki Wojskowe w Warszawie (kwatera A27-12-24/25)^[22].

15 października 1909 zawarł związek małżeński z Jadwigą Niemirycz^[7]. Syn Felicjan ps. „Felek” (1914–1982) był doktorem medycyny, chirurgiem ortopedą, więźniem Pawiaka, uczestnikiem Powstania Warszawskiego. Córka Helena Maria (ur. 1916–1944)^[23].

• Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari^[24]
• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari nr 14127^[19]
• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 7338 – 17 maja 1922^{[25][23][26][27][5][19]}
• Krzyż Niepodległości – 16 marca 1933 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^{[28][23][26][29]}
• Krzyż Walecznych czterokrotnie^[23][26]
• Krzyż Kawalerski Orderu Franciszka Józefa z dekoracją wojenną (Austro-Węgry, 1916)^[30]
• Medal Zasługi Wojskowej (Austro-Węgry)^[31]
• Medal Zasługi Wojskowej z mieczami (1917, Austro-Węgry)^[31]
• Order Korony Świętego Stefana III klasy (Węgry)^[26]

• Nagroda „Prix Broca” (1920, Międzynarodowy Instytut Antropologii)^[26]
• Nagroda „Prix Hollandais” (1935, Międzynarodowy Instytut Antropologii)^[26]
• Tytuł i medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (1996)^[32]

• Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu (12 kwietnia 1917). Komenda Legionów Polskich, 1917.
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
• Alfabetyczny spis oficerów rezerwy. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-05-01.
• Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
• Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
• Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, 1934. [dostęp 2016-06-11].
• Stanisław Feliksiak (red.) Słownik biologów polskich. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, 331–332. ISBN 83-01-00656-0
• Edward Loth: Człowiek przeszłości, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1938, 348 str. (wznowiona w 1953 r. z inspiracji Polskiego Towarzystwa Antropologicznego przez Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
• Edward Loth: Nauka o nerwach obwodowych: ze 140 rycinami, przejrzał i uzupełnił Witold Sylwanowicz, Wydanie 2, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1960.
• Stanisław Łoza: Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
• Dzieje anatomii w Polsce. Katedra Historii Medycyny CM UJ. [dostęp 2014-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-13)].
• A. Zaorski: Profesor Edward Loth (1884–1944). Medycy Powstania Warszawskiego. [dostęp 2014-06-26].
• Bogusław Polak (red.): Kawalerowie Virtuti Militari 1792 – 1945. T. 2/2. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Koszalinie, 1993. ISBN 83-900510-0-1.
• Hanna Bojczuk, Halina Dusińska: Lekarze i studenci medycyny Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w latach 1792–1945. Warszawa: Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2024. ISBN 978-83-92-3140-3-5.
• Loth Edward. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.66-5821 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-01-16].

• Prace Edwarda Lotha w serwisie Polona.pl