Egypticus

Egypticus – warsztat budowlany i rzeźbiarski w kamieniu, który działał przy wznoszeniu wielu średniowiecznych kościołów na szwedzkiej wyspie Gotlandii w latach 1330–1380^[1][2].

Nazwę warsztatu podał historyk sztuki Johnny Roosval w swoim dziele Die Kirchen Gotlands z 1911 roku. Roosval sugerował się przy tym faktem, że warsztat ten przedstawiał postaci w sposób bardzo uproszczony i schematyczny. Przykładem tego są fragmenty kapiteli kolumn w kościele w Hablingbo^[3][4], które Roosval uznał za nawiązujące do starożytnych egipskich kapiteli związanych z boginią Hathor^[2].

W historii Gotlandii wyróżnić można okres około 50 lat przerwy w powstawaniu kamiennych rzeźb, zanim zainteresowanie tą dziedziną sztuki ponownie rozkwitło. Egypticus uważany jest za jeden z najbardziej wpływowych warsztatów kamieniarskich w ciągu następnego półwiecza. Uważa się, że warsztat ten brał udział w powstawaniu co najmniej 17 kościołów na Gotlandii. Portal nawy w kościele w Hablingbo jest uważany za jedno z najważniejszych dzieł Egypticusa^[2][3][5]. Badacze nie są jednak do końca zgodni co do tego, które dzieła powinny zostać uznane za powstałe w warsztacie Egypticusa. Dlatego też znaleźć można wiele sprzecznych informacji na temat tego, przy których kościołach gotlandzkich ów warsztat rzeczywiście działał. Za dzieło Egypticusa uważa się na przykład kapitele w południowym portalu nawy w kościele w Hörsne^[6]. Innym przykładem jest południowy portal nawy kościoła w Gammelgarn^[7][8][9]. W kościele w Ståndze technika warsztatu stała się cięższa i bardziej stylizowana^[10][11].

Szwedzki historyk sztuki, Jan Svanberg, uważa, że charakterystyczną cechą Egypticusa są duże głowy rzeźbionych postaci oraz przedstawienie ich w ubraniach z podwójnymi lamówkami. Za kolejny znakomity przykład twórczości warsztatu uważa się kościół w Martebo, gdzie wszystkie trzy portale mają rzeźbione kapitele przedstawiające historię Jezusa. Na portalu północnym widnieje scena zwiastowania, narodzenia Jezusa i anioła ogłaszającego te narodziny pasterzom grającym na dudach. Na portalu chóru znajduje się pokłon Trzech Króli i rzeź niewiniątek w Betlejem. Po drugiej stronie widać ofiarowanie Jezusa w świątyni, gdzie dostrzec też można służącą trzymającą ofiary w postaci świecy woskowej i gołębi w koszu. Podczas ucieczki do Egiptu ta sama służąca niesie bagaże Świętej Rodziny, a Józef prowadzi osła, na którym jedzie Maryja. Portal południowy przedstawia chrzest, ukrzyżowanie, pogrzeb i zstąpienie Jezusa do krainy umarłych. Dostrzec tam można spętanego szatana, podczas gdy Jezus uwalnia Adama i Ewę^[10][12].

Według innego szwedzkiego historyka sztuki, Erlanda Lagerlöfa, w warsztacie Egypticusa musiało działać kilku różnych rzeźbiarzy czy mistrzów kamieniarskich i to może być powód, dla którego dzieła tego samego warsztatu reprezentują różne style. Lagerlöf uważa, że rzeźby w kościołach w Gammelgarn, Hörsne i Martebo zostały wykonane przez osoby pracujące w warsztacie Egypticusa w okresie około 1330–1345. Ponadto jest również zdania, że warsztat mógł działać do lat 80. XIV wieku włącznie (po okresie gwałtownego upadku po inwazji duńskiej w 1361 roku), a kościoły w Bursie^[13][14], Lye^[15][16], Ståndze^[17], Norrlandzie^[18][19][20], Grötlingbo^[21], Öja^[22] i Romie^[23] to kolejne przykłady kościołów gotlandzkich, w których działał Egypticus^[10].

• 
  Wnętrze kościoła w Hablingbo – kapitele kolumn
• 
  Kościół w Lye – fragment portalu
• 
  Kościół w Martebo – fragment sceny ofiarowania Jezusa w świątyni na jednym z portali
• 
  Kościół w Hablingbo – detal portalu południowego
• 
  Kościół w Ståndze – jeden z portali wraz z płaskorzeźbami

• Johnny Roosval, Die Kirchen Gotlands: ein Beitrag zur mittelalterlichen Kunstgeschichte Schwedens, Stockholm: Seemann, 1911 (niem.)
• Jan Svanberg, Västergötlands medeltida stenskulptur, Stockholm: Bokförlaget Signum, 2011, ISBN 978-91-86221-11-9 (szw.)
• Erland Lagerlöf, Gotländsk stenskulptur från gotiken: en stenhuggarverkstad på 1300-talet, Stockholm: Rabén och Sjögren, 1975, ISBN 978-91-29-43995-3 (szw.)

Zobacz multimedia związane z tematem: Egypticus