Ekocentryzm

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Ekocentryzm (od gr. οἶκος oikos – „dom” oraz κέντρον kentron – „centrum”) – termin etyczny i ekokrytyczny oznaczający przesunięcie centrum wartościowania z człowieka na cały ekosystem Ziemi, za czym idzie uznanie niezależnej wartości pozaludzkiego życia^[1][1.1]. W ramach tego poglądu uważa się, że wszystkie istoty żywe uczestniczą w sieciach ekologicznych współzależności, człowiek zaś nie może postępować jak właściciel czy zarządca wspólnoty ziemi, lecz jako jej członek i obywatel, co wymaga szacunku zarówno wobec poszczególnych jej członków, jak i wobec całości ekosystemu^[1.1].

Fritjof Capra przedstawia ten sposób myślenia za pomocą obrazu „sieci życia”. Metafora ta nie jest nowa, ponieważ od dawna funkcjonowała w poezji, filozofii i mistyce, ale w ujęciu ekologicznym zyskuje znaczenie systemowe: każdy organizm można rozumieć jako węzeł sieci, który po bliższym zbadaniu okazuje się kolejną siecią – procesów i relacji, organów i komórek. Natura tworzy zatem układ zagnieżdżonych sieci w sieciach, natomiast hierarchia bytów jest ludzkim sposobem porządkowania, który w naturze nie występuje. Zrozumienie ekosystemu oznacza więc uchwycenie relacji, przepływów i powiązań, które łączą sieci w większe sieci^[2][2.1].

Ekocentryzm odsyła przede wszystkim do systemów opartych na duchowości, takich jak taoizm i buddyzm, do reprezentantów chrześcijańskiej heterodoksji, takich jak św. Franciszek z Asyżu (1182–1286) i Pierre Teilhard de Chardin (1881–1955), a także do religii indiańskich, wikkańskich, szamańskich i innych wierzeń „pierwotnych”^[3]. Samo pojęcie nie wywodzi się jednak z nurtów religijnych, zostało bowiem stworzone w ramach dyskursu ekologicznego^[3].

W roku 1949 ukazała się publikacja A Sand County Almanac, której autor, Aldo Leopold, zaproponował koncepcję „etyki ziemi” (ang. land ethic); nie używał on jeszcze terminu „ekocentryzm”, skonceptualizował jednak podglebie dla znanego pod tą nazwą stanowiska etycznego^[4].

Dopiero w latach 70. XX wieku termin ten zaczyna funkcjonować w dyskursie filozoficznym^[5], pojawia się bowiem w aparacie pojęciowym ekologii głębokiej, wiodącego nurtu pierwszej fali ekokrytyki, której głównymi teoretykami byli norweski filozof Arne Næss, amerykański socjolog Bill Devall i amerykański filozof George Sessions^[6][6.1][7].

Jednym z wyróżników ruchu głębokiej ekologii jest przekonanie, iż działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego nie powinny być uzasadniane ich użytecznością dla człowieka, ale także – a może przede wszystkim – samą w sobie wartością tego, co należy chronić. Tego rodzaju stanowisko określane jest często mianem perspektywy nieantropocentrycznej, biocentrycznej bądź ekocentrycznej^[8].

Fritjof Capra przeciwstawia głęboką ekologię ekologizmowi (environmentalism), który skupia się na skuteczniejszym zarządzaniu środowiskiem naturalnym dla dobra człowieka, głęboka ekologia natomiast wzywa do przemiany sposobu, w jaki człowiek rozumie swoje miejsce w ekosystemie planetarnym. Nie chodzi więc tylko o naukę i technikę, ale o zmianę filozoficzną i religijną^[2.2].

Warwick Fox proponuje, by nurt głębokiej ekologii nazywać raczej „ekologią ekocentryczną”. Termin ten wyraźniej wskazuje, że chodzi nie tylko o teorię ekologii, ale o ekocentryczne podejście do ekologii i sposób życia-w-świecie. Pozwala też lepiej odróżnić ruchy ekologiczne nastawione przede wszystkim na dobro człowieka od tych, które orientują się na ekosferę jako szerszą wspólnotę wartości^[6.2].

Jak podkreśla Fox^[6.3], ekocentryzm uczy szacunku, pokory, odpowiedzialności i troski; opowiada się za technologią o niewielkim oddziaływaniu na środowisko; potępia nadmierną skalę i bezosobowość form zagospodarowania przestrzeni, szczególnie w obszarach zurbanizowanych, oraz domaga się takiego kodeksu postępowania, który zakłada dążenie do trwałości i stabilności ekosystemów, opierając się na ekologicznych zasadach różnorodności i homeostazy^[1.2].

W przeciwieństwie do Naessa, Fox nie uznaje utożsamiania biocentryzmu z ekocentryzmem. Przypomina, że u Næssa głęboka ekologia nie ogranicza się do troski o żywe organizmy, obejmuje Ziemię jako całość, a więc także krajobrazy, miejsca i układy, których wartość nie zależy wyłącznie od tego, czy są zamieszkane przez określone formy życia. Dlatego bliższe temu stanowisku jest pojęcie ekosfery niż samej biosfery, ograniczonej do organizmów żywych^[6.4].