Eksklawa

Eksklawa – część terytorium państwa lub innej jednostki administracyjnej, położona w oddzieleniu od głównego jego obszaru, lecz na tym samym obszarze lądowym (przeważnie kontynent). Może być otoczona terytorium innego państwa lub jednostki administracyjnej, stanowi wtedy jednocześnie enklawę.

• W okresie międzywojennym w latach 1926–1939 do Rzeczypospolitej Polskiej należał półwysep Westerplatte, który był polską eksklawą na terenie Wolnego Miasta Gdańska,
• Gdańsk wraz z częścią terenów przyległych stanowił odciętą od reszty kraju przez terytorium Prus eksklawę I Rzeczypospolitej w latach 1772–1793 (pomiędzy I a II rozbiorem),
• należące do Niemiec Prusy Wschodnie oddzielone przez terytorium polskie w latach 1920–1939,
• polska eksklawa w terytorium Czechosłowacji w latach 1945–1958^[1][2],
• eksklawy Berlina – powstałe w 1945 roku po podziale Berlina na sektory w czasie alianckiej okupacji Niemiec, zlikwidowane częściowo w 1971 i całkowicie w 1988 roku,
• na pograniczu indyjsko-bengalskim było 92 eksklaw Bangladeszu i 106 eksklaw Indii, część z tych eksklaw znajdowała się w eksklawach. Wszystkie eksklawy zostały rozwiązane w 2015 poprzez szereg korekt granicznych^[3].

Przykłady eksklaw międzynarodowych:

• belgijskie miasto Baarle-Hertog stanowi grupę 22 eksklaw na terytorium holenderskiego miasta Baarle-Nassau, dodatkowo w eksklawach belgijskich znajduje się siedem eksklaw holenderskich,
• niemieckie Büsingen am Hochrhein stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza,
• włoskie miasto Campione d’Italia wewnątrz szwajcarskiego kantonu Ticino,
• Alaska oddzielona od pozostałej części Stanów Zjednoczonych przez Kanadę,
• Kabinda położona na północ od głównego terytorium Angoli, położona między Demokratyczną Republiką Konga i Kongiem,
• należący do Rosji obwód królewiecki między Polską a Litwą nad Bałtykiem,
• rosyjska eksklawa Miedwieżje-Sańkowo, otoczona terytorium Białorusi,
• rosyjska eksklawa Dubki otoczona terytorium lądowym Estonii i Jeziorem Pskowskim,
• hiszpańskie miasta Ceuta i Melilla na północnym wybrzeżu Maroka,
• Llívia – hiszpańska eksklawa we Francji,
• 8 gmin (w tym miasto Dubrownik) żupanii dubrownicko-neretwiańskiej – eksklawa chorwacka nad Morzem Adriatyckim, oddzielona od reszty Chorwacji przez Bośnię i Hercegowinę (od 2022 r. istnieje most łączący główną część Chorwacji z półwyspem Pelješac będącym częścią eksklawy, pozwalając ominąć terytorium bośniackie),
• Oecussi-Ambeno, część Timoru Wschodniego położona na wybrzeżu indonezyjskim,
• Ras al-Dżibal – część terytorium Omanu nad cieśniną Ormuz otoczona od strony lądu przez terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich,
• Dystrykt Temburong – jeden z czterech dystryktów Brunei, oddzielony od reszty terytorium państwa przez Malezję i wody Zatoki Brunei,
• trzy eksklawy Uzbekistanu (części wilajetu fergańskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
• dwie eksklawy Tadżykistanu (części wilajetu sogdyjskiego) otoczone terytorium Kirgistanu,
• Nachiczewańska Republika Autonomiczna – oddzielona terytorium Armenii eksklawa Azerbejdżanu.

Na poziomie wojewódzkim istnieją dwie eksklawy. Obie należą do gminy Koniecpol w województwie śląskim i są otoczone przez gminę Secemin należącą do województwa świętokrzyskiego. Pierwsza z nich to fragment lasu o powierzchni ok. 1 hektara należący do wsi Zaróg otoczony w całości przez wieś Secemin^[4]. Druga eksklawa, to także kawałek lasu, o powierzchni ok. 4,7 ha, należący do wsi Michałów otoczony przez wieś Brzozowa^[5].

Do końca 1998 roku istniała eksklawa wojewódzka. W latach 1975–98 wieś Zabieżki była częścią województwa warszawskiego otoczoną ze wszystkich stron obszarem województwa siedleckiego.

Przykłady eksklaw powiatów w Polsce:

• miasto Sławków będące częścią powiatu będzińskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Dąbrowa Górnicza,
• gmina Igołomia-Wawrzeńczyce będące częścią powiatu krakowskiego oddzieloną od jego głównego obszaru powiatem proszowickim i miastem na prawach powiatu Kraków,
• powiat rybnicki składa się z trzech osobnych części rozdzielonych terytorium miasta na prawach powiatu Rybnik,
• gmina Fabianki będące częścią powiatu włocławskiego oddzieloną od jego głównego obszaru miastem na prawach powiatu Włocławek,
• wieś Lisek stanowiąca część gminy Fabianki w powiecie włocławskim położona około 1,5 km w linii prostej od granicy gminy i otoczona całkowicie terenami gmin Lipno i Bobrowniki należącymi do powiatu lipnowskiego (obszar eksklawy wynosi ok. 5 km²),
• część wsi Chyża, leżącej w powiecie zamojskim (gmina Zamość), stanowi enklawę, liczącą ok. 10,5 ha, na obszarze miasta na prawach powiatu Zamość; od powiatu zamojskiego oddzielona jest pasem terytorium Zamościa o szerokości ok. 90 m^[6],
• niewielki fragment gminy Goczałkowice-Zdrój wchodzącej w skład powiatu pszczyńskiego stanowi enklawę na terenie gminy Chybie w powiecie cieszyńskim – jest to fragment doliny Bajorki oddzielony od pozostałej części powiatu pszczyńskiego nasypem linii kolejowej należącym do powiatu cieszyńskiego (odległość eksklawy od głównego terytorium powiatu pszczyńskiego wynosi ok. 35 m)^[7],
• Żory, będące miastem na prawach powiatu, posiadają eksklawę znajdującą się pomiędzy miastem na prawach powiatu Rybnik a gminą Świerklany w powiecie rybnickim; obszar ten leży w odległości ok. 50 m od głównej części miasta i ma ok. 13,5 ha powierzchni^[8],
• fragment gminy Zduńska Wola wchodzącej w skład powiatu zduńskowolskiego znajduje się na terenie gminy wiejskiej Sieradz wchodzącej w skład powiatu sieradzkiego; eksklawa leży w odległości ok. 100 m od zasadniczego obszaru powiatu i liczy ok. 1,2 km² powierzchni^[9],
• dwa fragmenty gminy Jaworze wchodzącej w skład powiatu bielskiego znajdują się na terenie gminy Brenna wchodzącej w skład powiatu cieszyńskiego; są to dwa fragmenty przysiółka Jasionki wsi Jaworze – pierwszy o powierzchni ok. 2 ha leży w odległości ok. 10 m od zasadniczego obszaru powiatu, drugi o powierzchni ok. 5 ha leży w odległości ok. 40 m od zasadniczego obszaru powiatu i ok. 80 m od pierwszej eksklawy^[10],
• dwa fragmenty gminy Dobrzyca, powiat pleszewski na obszarze wsi Koźminiec otoczone obszarem gminy Rozdrażew, powiat krotoszyński. Pierwszy z nich o powierzchni ok. 10 ha ma tylko jeden punkt styczny z właściwym obszarem gminy Dobrzyca, drugi o powierzchni ok. 5 ha, na terenie którego znajduje się budynek mieszkalny otoczony jest ze wszystkim stron obszarem gminy Rozdrażew. Teren ten znajduje się w odległości od ok. 20 do ok. 60 metrów od granic właściwego obszaru gminy Dobrzyca^[11].
• działka nr 2056 będąca częścią Powiatu Miasta Gdynia znajduje się na terenie gminy Kosakowo wchodzącej w skład powiatu puckiego^[12].

Liczne gminy składają się z kilku fragmentów (część z nich to jednocześnie eksklawy powiatowe) – najczęściej dzieje się tak, gdy miasto, będące siedzibą gminy jest osobną gminą miejską, pozostawiając rozkawałkowaną gminę wiejską, np. gmina Włodawa, gmina Koło, gmina Głogów, gmina Tarnów (składa się z trzech fragmentów), gmina Łowicz. Rzadsze są przypadki, gdy obszar gminy rozdzielony jest terenem innej gminy, np.: gmina Mierzęcice, gmina Brwinów, gmina Stopnica, gmina Lubanie.

Wykaz eksklaw gminnych (bez eksklaw będących jednocześnie na poziomie powiatowym wymienionych w sekcji „Powiaty”)

Gmina	Powiat	Liczba eksklaw	Uwagi	Źródło danych
gmina Białe Błota	bydgoski	1	eksklawa to bardzo mały fragment gminy o pow. ok. 235 m², leżący ok. 13 m od głównej części gminy i będący enklawą na terenie gminy Nowa Wieś Wielka	[13]
gmina Bochnia	bocheński	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Bochnia będącym osobną gminą	[14]
gmina Brwinów	pruszkowski	1	eksklawę stanowią wsie Żółwin i Owczarnia	[15]
gmina Chełmiec	nowosądecki	1	eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,7 km², leżący ok. 900 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Kunów	[16]
gmina Chełmno	chełmiński	2	gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Chełmno będącym osobną gminą	[17]
gmina Dobryszyce	radomszczański	1	eksklawa to fragment gminy o pow. ok. 5,3 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący miejscowości: Borowa, Huta Brudzka, Kotlewy i Janów	[18]
gmina Głogów	głogowski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Głogów będącym osobną gminą	[19]
gmina Głusk	lubelski	1	eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,4 km², leżący ok. 100 m od głównej części gminy, obejmujący wieś Nowiny (eksklawa oddzielona jest miastem Lublin)	[20]
gmina Grudziądz	grudziądzki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Grudziądz będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu)	[21]
gmina Jarosław	jarosławski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jarosław będącym osobną gminą	[22]
gmina Jasło	jasielski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jasło będącym osobną gminą	[23]
gmina Jordanów	suski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Jordanów będącym osobną gminą	[24]
gmina Koło	kolski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Koło będącym osobną gminą	[25]
gmina Kraśnik	kraśnicki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Kraśnik będącym osobną gminą – eksklawę stanowi niewielki fragment gminy o powierzchni ok. 1,4 km², ze wsią Ośrodek-Wyżnica	[26]
gmina Leżajsk	leżajski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Leżajsk będącym osobną gminą	[27]
gmina Liw	węgrowski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Węgrów będącym osobną gminą i siedzibą gminy Liw. Mniejsza część gminy obejmuje jedynie wieś Jartypory.	[28]
gmina Lubanie	włocławski	1	eksklawa to niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 6,9 km², leżący ok. 1,3 km od głównej części gminy	[29]
gmina Lubartów	lubartowski	1	gmina składa się z dwóch części rozdzielonych miastem Lubartów będącym osobną gminą. Mniejsza część gminy o powierzchni 2,5 km² graniczy tylko przez czwórstyk z główną częścią gminy i obejmuje wieś Chlewiska, będącą eksklawą w gminie Niedźwiada	[30]
gmina Łowicz	łowicki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Łowicz będącym osobną gminą	[31]
gmina Mielec	mielecki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Mielec będącym osobną gminą	[32]
Mielec (gmina miejska)	mielecki	1	eksklawa to niewielki fragment gminy o pow. ok. 1,1 km², leżący ok. 3,5 km od głównej części gminy, obejmujący dzielnicę (część miasta) Łuże	[33]
gmina Mierzęcice	będziński	1	eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,8 km², leżący ok. 1,8 km od głównej części gminy	[34]
gmina Ostrowice	drawski	1	obszar istniejącej do końca 2018 gminy podzielony był na dwie części jeziorem Siecino należącym do gminy Złocieniec	[35]
gmina Ostrów Wielkopolski	ostrowski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Ostrów Wielkopolski będącym osobną gminą	[36]
gmina Pabianice	pabianicki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Pabianice będącym osobną gminą	[37]
gmina Pilchowice	gliwicki	1	eksklawa to niewielki niezabudowany fragment gminy o pow. ok. 0,7 km², leżący ok. 600 m od głównej części gminy	[38]
gmina Przemyśl	przemyski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Przemyśl będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu)	[39]
gmina Radomsko	radomszczański	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Radomsko będącym osobną gminą	[40]
gmina Sępólno Krajeńskie	sępoleński	1	eksklawa to niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 0,3 ha, leżący ok. 90 m od głównej części gminy	[41]
gmina Sochaczew	sochaczewski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Sochaczew będącym osobną gminą	[42]
gmina Stargard	stargardzki	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Stargard będącym osobną gminą	[43]
gmina Stopnica	buski	2	spory osobny fragment gminy z miejscowościami Bosowice, Zaborze, Jakubiec, Wymysłów i Dąbrówka, leżący ok. 50 m od głównej części gminy oraz niewielki niezamieszkany fragment gminy o pow. ok. 2,7 ha, leżący ok. 360 m od głównej części gminy i będący enklawą w gminie Pacanów	[44][45]
gmina Tarnów	tarnowski	2	gmina składa się z 3 części rozdzielonych miastem Tarnów będącym osobną gminą (miasto na prawach powiatu)	[46]
gmina Włodawa	włodawski	1	gmina składa się z 2 części rozdzielonych miastem Włodawa będącym osobną gminą	[47]

W tabeli poniżej wymienione są tylko eksklawy w miastach niebędących samodzielnymi gminami (miasta w gminach miejsko-wiejskich). W tych przypadkach są to eksklawy obszaru miasta znajdujące się na obszarze wiejskim danej gminy. Ponadto eksklawy posiadają opisane powyżej: miasta na prawach powiatu Gdynia i Żory oraz miasto Mielec będące gminą miejską.

Miasto	Powiat	Liczba eksklaw	Uwagi	Źródło danych
Miechów	miechowski	1	eksklawa leży ok. 900 m od głównej części miasta	[48]
Nowa Dęba	tarnobrzeski	1	eksklawa leży ok. 260 m od głównej części miasta	[49]
Więcbork	sępoleński	1	eksklawa leży ok. 150 m od głównej części miasta	[50]

Ponadto w przypadku trzech miast występuje przypadek istnienia eksklawy obszaru wiejskiego na terenie miasta (enklawa w mieście). Pierwszy to, opisany wyżej, przypadek Zamościa (jest to eksklawa na poziomie powiatowym), drugim przypadek miasta Polkowice, znajdującego się w powiecie polkowickim (gmina miejsko-wiejska Polkowice) – eksklawa obszaru wiejskiego znajduje się na terenie miasta, ok. 30 m od właściwego obszaru terenu wiejskiego i ma ok. 0,3 ha powierzchni^[51].

Zobacz hasło eksklawa w Wikisłowniku

• enklawa