Emery Molyneux

Emery Molyneux
Emerius Mulleneux, Emmerie Molineux
Czarno-biała rycina globusu niebieskiego na drewnianej podstawie
Globus niebieski Molyneux’go ze zbiorów biblioteki Middle Temple – ilustracja tytułowa wydanego w 1889 roku przez Towarzystwo Hakluyta przedruku A Learned Treatise of Globes
Data i miejsce śmierci

czerwiec 1598
Amsterdam

Zawód, zajęcie

wytwórca globusów i instrumentów matematycznych, konstruktor dział

Narodowość

angielska

Małżeństwo

Anne Molyneux

Multimedia w Wikimedia Commons

Emery Molyneux (zm. w czerwcu 1598 w Amsterdamie) – angielski wytwórca globusów i instrumentów matematycznych(inne języki) oraz konstruktor uzbrojenia artyleryjskiego, czynny w epoce elżbietańskiej(inne języki). Jego globusy ziemski i niebieski, ukończone po raz pierwszy w 1592 roku, były pierwszymi wykonanymi w Anglii oraz pierwszymi sporządzonymi przez Anglika[1].

Molyneux był cenionym matematykiem i wytwórcą instrumentów matematycznych, m.in. kompasów i klepsydr. Należał do środowiska matematyków, nawigatorów i podróżników epoki elżbietańskiej – znał pisarza Richarda Hakluyta, matematyków Roberta Huesa i Edwarda Wrighta oraz podróżników Thomasa Cavendisha, Francisa Drake’a, Waltera Raleigha i Johna Davisa. Prawdopodobnie to Davis przedstawił go mecenasowi, londyńskiemu kupcowi Williamowi Sandersonowi, który w znacznej mierze sfinansował budowę globusów. Gotowe egzemplarze wręczono królowej Elżbiecie I. Większe nabywali władcy, możni i instytucje naukowe, a mniejsze służyły jako praktyczne pomoce nawigacyjne dla marynarzy i studentów. Były to pierwsze globusy wykonane w sposób odporny na wilgoć morską, które weszły do powszechnego użytku na statkach[2].

W 1596 lub 1597 roku Molyneux wyemigrował z żoną do Amsterdamu. Zdołał zainteresować Stany Generalne Holandii, parlament Zjednoczonych Prowincji, skonstruowanym przez siebie działem, lecz w czerwcu 1598 roku zmarł nagle, najwyraźniej w ubóstwie. Po jego śmierci wytwarzanie globusów w Anglii zanikło na kilkadziesiąt lat[2].

Do dziś zachowało się jedynie sześć jego globusów. Trzy znajdują się w Anglii: parę składającą się z globusu ziemskiego i niebieskiego posiada korporacja prawnicza Middle Temple(inne języki), gdzie są eksponowane w jej bibliotece, natomiast globus ziemski przechowywany jest w Petworth House(inne języki) w Petworth w hrabstwie West Sussex[3]. Pozostałe trzy, wszystkie niebieskie, znajdują się w Niemczech: w Zerbst, Norymberdze i Kassel[3].

Konstruktor globusów

Budowa

Emery’ego Molyneux’go uważa się za twórcę pierwszych w Anglii globusów ziemskich i niebieskich oraz za pierwszego angielskiego konstruktora globusów[1]. O samym wytwórcy wiadomo niewiele. Petruccio Ubaldini(inne języki), włoski kaligraf, iluminator i ambasador[4], który go znał, twierdził, że pochodził on „z niejasnej i niskiej rodziny”[5]. Wydaje się prawdopodobne, że to on był owym „Emerym Molynoxem”, którego w październiku 1557 roku przedstawiono cechowi drukarzy londyńskich(inne języki) jako terminatora niejakiego Williama Cooke’a[6]. W latach 80. XVI wieku miał już warsztat w Lambeth, na południowym brzegu Tamizy, i cieszył się reputacją matematyka oraz wytwórcy instrumentów matematycznych[7.1]. Richard Polter w swojej książce The Pathway to Perfect Sayling (1605)[8] wspominał, że Molyneux był biegłym wytwórcą kompasów i klepsydr[2].

Portret sir Waltera Raleigha z globusem, przypisywany Federicowi Zuccaremu (1542/1543–1609)

Dzięki swojej działalności Molyneux znany był podróżnikom Thomasowi Cavendishowi, Johnowi Davisowi, Francisowi Drake’owi i Walterowi Raleighowi, pisarzowi Richardowi Hakluytowi oraz matematykom Robertowi Huesowi i Edwardowi Wrightowi[7.1]. Wydaje się, że budowę globusów zaproponował Davis swojemu mecenasowi Williamowi Sandersonowi, londyńskiemu kupcowi określanemu jako „jeden z najhojniejszych i najbardziej patriotycznych książąt kupieckich Londynu czasów Elżbiety I”[7.1]. Sanderson chętnie zgodził się pokryć koszty produkcji[7.1] i sfinansował początkowe wytwarzanie globusów kapitałem 1000 funtów[2] (równowartość około 351 800 funtów w 2026 roku według siły nabywczej)[a].

Globusy ziemskie

Pracując nad globusami ziemskimi, Molyneux badał instrukcje kursów na morzu (ang. ruttier) oraz podręczniki nawigacyjne (pilotaże, ang. pilots). W 1590 roku przekazał Thomasowi Harriotowi ruttier dla Brazylii i Indii Zachodnich[2][9.1]. Korzystał też z porad i pomocy nawigatorów oraz matematyków[7.2]. Jest na przykład prawdopodobne, że sir Walter Raleigh doradzał mu w sprawie hiszpańskojęzycznej legendy o Wyspach Salomona, która pojawiła się na globusie ziemskim[b]. Raleigh uzyskał te informacje od Pedra Sarmienta de Gamboa, galicyjskiego żeglarza wysłanego przez króla Filipa II, aby ufortyfikował Cieśninę Magellana po tym, jak przepłynął przez nią Francis Drake. W 1584 roku Hiszpan był przez kilka tygodni gościem Raleigha w Londynie, gdy wcześniej został przez niego pojmany w drodze do Europy[7.3].

Molyneux towarzyszył Francisowi Drake’owi w jego opłynięciu świata w latach 1577–1580. Jak relacjonował Ubaldini, „sam bywał na owych morzach i wybrzeżach w służbie tegoż Drake’a”[5]. Łacińska legenda na globusie ziemskim, wyjaśniająca, dlaczego Molyneux pominął obszary podbiegunowe i skorygował odległość Atlantyku między przylądkiem Lizard a Cape Race na Nowej Fundlandii, głosiła w tłumaczeniu z łaciny:

Dokonać tego zdołałem najpierw dzięki własnym żeglugom, a następnie dzięki owej szczęśliwej wyprawie do Indii Zachodnich pod wodzą najświetniejszego Francisa Drake’a; w tej wyprawie zebrałem nie tylko najlepsze opisy innych, lecz wszystko, czego moja skromna wiedza lub doświadczenie zdołały w ciągu ostatnich pięciu lat dostarczyć dla udoskonalenia tego dzieła…

[9.2]

Jodocus Hondius (1563–1612), flamandzki rytownik i kartograf, który wykonał odbitki klinów globusów Molyneux’go – z Atlas or a Geographicke Description of the World (1636)

Na globusie ziemskim trasy wypraw dookoła świata Francisa Drake’a i Thomasa Cavendisha zaznaczono odpowiednio czerwonymi i niebieskimi liniami. Naniesiono je już przy pierwszym wykonaniu globusu. Wzmiankuje je opis globusów Molyneux’go zawarty w Blundeville His Exercises (1594)[10][7.4] autorstwa Thomasa Blundeville’a(inne języki), ziemianina, który był zapalonym badaczem astronomii i nawigacji[11]. Wydaje się, że Thomas Cavendish pomagał Molyneux’mu przy globusach, możliwe też, że Molyneux towarzyszył mu w wyprawie dookoła świata w 1587 roku, która powróciła do Anglii 9 września 1588 roku[2]. W 1889 roku sir Clements Markham(inne języki), angielski podróżnik, pisarz i geograf, zwrócił uwagę, że łacińska legenda na globusie ziemskim, umieszczona u wybrzeży Patagonii, głosi: „Thomas Caundish 18 Dec. 1587 hæc terra sub nostris oculis primum obtulit sub latitud 47 cujus seu admodum salubris Incolæ maturi ex parte proceri sunt gigantes et vasti magnitudinis” (w wolnym przekładzie: „Thomas Cavendish, 18 grudnia 1587 roku – ta ziemia po raz pierwszy ukazała się naszym oczom na 47. stopniu szerokości; tamtejszy klimat jest nader zdrowy, a dorośli mieszkańcy są po części rośli – to olbrzymy o ogromnej posturze”)[7.3]. Helen Wallis(inne języki), dawna kustosz zbiorów kartograficznych Biblioteki Brytyjskiej, zauważyła jednak w 1951 roku, że jest to mało prawdopodobne, ponieważ Molyneux błędnie naniósł trasę Cavendisha na obszarze Archipelagu Malajskiego[9.3]. Zasugerowała natomiast, że inna legenda na globusie może wskazywać, iż Molyneux uczestniczył w co najmniej jednej, jeśli nie we wszystkich, wyprawach Johna Davisa[12].

Matematyk i kartograf Edward Wright[13] pomagał Molyneux’mu w nanoszeniu linii brzegowych na globus ziemski oraz przełożył część legend na łacinę. 10 kwietnia 1591 roku astrolog i lekarz Simon Forman(inne języki) odwiedził warsztat Molyneux’go i nauczył go wyznaczania długości geograficznej[2]. Wydaje się, że po przygotowaniu rękopiśmiennych klinów (płaskich segmentów mapy naklejanych na globus) Molyneux zlecił ich wydrukowanie flamandzkiemu rytownikowi i kartografowi Jodocusowi Hondiusowi, który w latach 1584–1593 mieszkał w Londynie, uciekając przed trudnościami religijnymi we Flandrii. Można to wywnioskować z frazy „Iodocus Hon: / dius Flan. sc. / 1592” widniejącej na globusie niebieskim wraz z herbem Sandersona i dedykacją dla królowej z datą 1592. Nazwisko samego Molyneux’go zachowało się na globusie ziemskim z Middle Temple w formie „Emerius Mulleneux Angl.’ / sumptibus Gulielmi- / Sandersoni Londinē: / sis descripsit” („Emery Molyneux z Anglii, na koszt Williama Sandersona z Londynu, sporządził to”)[14].

Globusy niebieskie

Globus niebieski Molyneux’go był praktycznie kopią globusu Gerarda Merkatora z 1551 roku, który z kolei opierał się na globusie z 1537 roku autorstwa Gemmy Frisiusa(inne języki), w którego budowie Merkator pomagał[c]. Do gwiazdozbiorów przedstawionych na globusie Merkatora Molyneux dodał Krzyż Południa i Trójkąt Południowy, choć umieścił je nieco na zachód od ich rzeczywistych pozycji. Jego źródłem wydaje się diagram nieba antarktycznego Andrei Corsalego(inne języki), opublikowany[15] w 1550 roku[9.4].

Globusy Molyneux’go jako pierwsze skonstruowano w taki sposób, że pozostawały odporne na wilgoć morską. Wykonano je z pasty mącznej, materiału nietypowego jak na tamte czasy. Simon Forman zauważył, że stosowany przez Molyneux’go proces formowania czy odlewania był „jedynym sposobem odlewania czegokolwiek w doskonałej formie… i jest to najdoskonalszy i najprawdziwszy ze wszystkich sposobów… a właśnie tym sposobem Mullenax odlewał pastę mączną w prawdziwej formie”[2][16].

Karta tytułowa dzieła Richarda Hakluyta The Principall Navigations, Voiages and Discoveries of the English Nation (1589), które zapowiedziało wydanie globusu ziemskiego Molyneux

Wydanie globusów

W 1589 roku Richard Hakluyt zapowiedział nadchodzące wydanie globusu ziemskiego Molyneux’go na końcu przedmowy do The Principall Navigations, Voiages and Discoveries of the English Nation[17]. Odnosząc się do mapy włączonej do tomu – reprodukcji „Typus Orbis Terrarum” wyrytej przez Franciscusa Hogenberga dla dzieła Abrahama Orteliusa Theatrum Orbis Terrarum (1570)[18] – pisał:

Poprzestałem na włączeniu do dzieła jednej tylko z najlepszych ogólnych map świata, aż do ukazania się bardzo wielkiego i nadzwyczaj dokładnego globusu ziemskiego, zestawionego i poprawionego wedle najnowszych, najtajniejszych i najświeższych odkryć – hiszpańskich, portugalskich i angielskich – sporządzonego przez pana Emmerie’ego Molineux’go z Lambeth, rzadkiego dżentelmena w swoim zawodzie, wspieranego w tym przez wiele lat sakiewką i hojnością czcigodnego kupca pana Williama Sandersona.

[19]

Ubaldini relacjonował gubernatorowi Mediolanu postępy Molyneux’go w wytwarzaniu globusów. Był obecny, gdy Molyneux wręczył Elżbiecie I parę rękopiśmiennych (ręcznie kreślonych, jeszcze nie drukowanych) globusów w Greenwich w lipcu 1591 roku[20]. Ubaldini odnotował, że „dał jej globus, by za jednym spojrzeniem mogła zobaczyć, jak wielką częścią świata może władać dzięki swym siłom morskim”[4]. Według Wallis drukowane globusy, które przy średnicy 2 stóp i 1 cala (63,5 cm) były wówczas największymi kiedykolwiek wykonanymi[12.1], ukazały się po pewnej zwłoce pod koniec 1592 lub na początku 1593 roku[9.5]. Sanderson zorganizował w swoim domu w Newington Butts(inne języki) uroczystości upamiętniające wręczenie tych globusów królowej. Jego syn William przekazał później słowa królowej wypowiedziane przy przyjmowaniu globusów. Przyjmując globus ziemski, miała rzec: „Cała ziemia, dar dla władcy…”, a przyjmując globus niebieski: „Obdarzyłeś mnie także Niebiosami: niech Bóg mnie prowadzi, bym tak rządziła moją częścią jednego, abym mogła cieszyć się choćby miejscem zamieszkania w tym drugim”[21]. Elżbieta I postrzegała globusy i sfery armilarne jako symbole swojego imperium oraz duchowej misji na ziemi[12.2]. Herb królewski z pieczęci tajnej Elżbiety I wyryto na globusie ziemskim w poprzek Ameryki Północnej[4][22].

Portret Armady(inne języki) Elżbiety I autorstwa George’a Gowera(inne języki) (1588?) w Woburn Abbey. W lewym górnym rogu angielskie galeony szykują się do starcia z flotą hiszpańską, a po prawej hiszpańskie galeony toną w sztormie. Prawa dłoń królowej spoczywa na globusie, „a jej palce zakrywają obie Ameryki, co wskazuje na panowanie Anglii na morzach i marzenia o zakładaniu kolonii w Nowym Świecie”[23]

Aby opisać globusy Molyneux’go i sporządzić instrukcje ich użycia, wydano kilka traktatów. Sam Molyneux napisał zaginiony dziś traktat The Globes Celestial and Terrestrial Set Forth in Plano, który Sanderson opublikował w 1592 roku[2]. W tym samym roku Thomas Hood(inne języki), londyński wykładowca matematyki, autor pracy z 1590 roku o użyciu globusów niebieskich[24], wydał The Vse of Both the Globes, Celestiall and Terrestriall[25]. W 1594 roku ukazały się dwie kolejne prace, z których jedną była książka Blundeville’a. Drugą, Tractatus de Globis et Eorum Usu (Traktat o globusach i ich użyciu)[26], wydał matematyk Robert Hues[27]. Dzieło to doczekało się co najmniej 13 wydań i przełożono je z łaciny na niderlandzki, angielski i francuski. W 1599 roku Edward Wright opublikował Certaine Errors in Navigation[28], zawierające komentarz na temat używania globusów ziemskiego i niebieskiego opracowanych przez Molyneux.

Według Markhama „pojawienie się globusów naturalnie wywołało wielkie poruszenie, a wielkim zainteresowaniem cieszyły się przyrządy równie użyteczne dla studenta, jak i dla praktykującego nawigatora”[7.2]. Największe i najbardziej prestiżowe globusy kosztowały do 20 funtów za sztukę. Nabywali je władcy, możni i instytucje naukowe. Wśród kupujących byli Thomas Bodley(inne języki) oraz rektor All Souls College, którzy zaopatrzyli w nie swoje biblioteki w Oksfordzie. William Sanderson podarował uniwersytetom w Oksfordzie i Cambridge po jednej parze[29]. Kaznodzieja Thomas Laughton ofiarował globus Molyneux’go bibliotece Shrewsbury School(inne języki)[30]. Wytwarzano też mniejsze globusy, choć żaden egzemplarz się nie zachował. Jeden z nich Sanderson podarował w 1595 roku Robertowi Cecilowi, wraz z „łacińską książeczką Huesa uczącą użycia moich wielkich globusów”[2][31]. Przeznaczone jako praktyczne pomoce nawigacyjne, kosztowały zaledwie 2 funty[2][7.4].

Globusy dostarczały nawigatorom i studentom metod wyznaczania położenia Słońca, szerokości geograficznej, kursu, odległości, amplitud, azymutów, czasu i deklinacji. Okazały się tak wielkim ułatwieniem dla nawigacji, że weszły do powszechnego użytku na statkach[7.5]. W dedykacji swojej książki The Seamans Secrets (1595)[32] skierowanej do lorda wielkiego admirała(inne języki) Charlesa Howarda, 1. hrabiego Nottingham, żeglarz John Davis pisał o „praktykach mechanicznych wywiedzionych ze sztuk matematycznych, w których nasz kraj wydaje ludzi pierwszorzędnej doskonałości”. Wśród nich wymienił „pana Emery’ego Mulleneuxa za nieporównane wykonywanie korpusów globusów”[33].

Lata późniejsze

W latach 90. XVI wieku Molyneux zabiegał o protekcję Elżbiety I dla produkcji działa, które opisywał jako swój „nowy wynalazek pocisków i artylerii, przeznaczony głównie do walki morskiej(inne języki): do ochrony portów i przystani, nowy pocisk wystrzeliwujący tysiąc muszkietowych ładunków, z ogniem niegasnącym”[34]. W marcu 1593 roku Molyneux otrzymał patent królewski. Dwa lata później kupiec Robert Parkes nabył dla niego węgiel, saletrę, pak, oleje i woski, prawdopodobnie na potrzeby działa. 4 listopada 1596 roku Tajna Rada(inne języki) wezwała lorda wielkiego admirała, „aby porozmawiał z Molyneux, Bussym i obydwoma Engelbertami o ich machinach zaczepnych”[35] w ramach przygotowań do obrony południowego wybrzeża Anglii. Wydaje się, że prośbę zignorowano. 27 września 1594 roku[29.1] królowa przyznała Molyneux’mu darowiznę 200 funtów oraz dożywotnią pensję w wysokości 50 funtów. Tej ostatniej postanowił się zrzec, gdy między marcem lub kwietniem 1596 a 4 czerwca 1597 roku[29.1] wraz z żoną Anne wyemigrował do Amsterdamu w Holandii[2]. Wallis przypuszczała, że zabrał ze sobą płyty drukarskie globusów i sprzedał je Hondiusowi, który w 1593 roku powrócił do Amsterdamu[29.2].

Schemat działa z dzieła Johna Robertsa The Compleat Cannoniere (1652)

Nie jest jasne, dlaczego Molyneux opuścił Anglię i udał się do Holandii. Oxford Dictionary of National Biography sugeruje, że chodziło o możliwość osobistego rozprowadzania globusów wśród europejskich władców, ponieważ Amsterdam szybko stawał się wówczas ośrodkiem wytwarzania globusów i map[2]. Nie mógł to jednak być jego zamiar, jeśli sprzedał płyty globusów Hondiusowi. Możliwe, że postanowił skupić się na wytwarzaniu dział. 26 stycznia 1598 roku Stany Generalne, parlament Zjednoczonych Prowincji, wykazały zainteresowanie działem Molyneux’go i przyznały mu 12-letni przywilej na wynalazek. 6 czerwca złożył drugi wniosek, lecz niemal natychmiast potem zmarł w Amsterdamie. Jego żonie przyznano w Anglii zarząd majątku jeszcze w tym samym miesiącu. Wydaje się, że Molyneux zmarł w ubóstwie, ponieważ 9 kwietnia 1599 roku Anne przyznano holenderską zapomogę charytatywną w wysokości 50 florenów. Molyneux najwyraźniej nie pozostawił innych żyjących krewnych, a angielski przemysł wytwarzania globusów zamarł wraz z nim[2]. W Anglii żadne kolejne globusy nie powstały aż do lat 70. XVII wieku, gdy pojawiły się globusy Roberta Mordena(inne języki) i Williama Berry’ego oraz Josepha Moxona(inne języki)[29.3]. Jednak ponad 40 lat po śmierci Molyneux’go William Sanderson młodszy pisał, że jego globusy są „nadal istniejące, wielkie i małe, niebieskie i ziemskie, na obu naszych uniwersytetach i w kilku bibliotekach (tu i za morzami)”[36].

Wpływ

„Mapa świata w odwzorowaniu Merkatora” Edwarda Wrighta (ok. 1599), znana także jako mapa Wrighta-Molyneux

Kartografia

W drugim tomie znacznie rozszerzonej wersji swojego dzieła The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoueries of the English Nation (1599) Hakluyt opublikował to, co dziś znane jest jako mapa Wrighta-Molyneux[37][38]. Stworzona przez Edwarda Wrighta i oparta na globusie ziemskim Molyneux, była pierwszą mapą wykorzystującą udoskonalenia odwzorowania Merkatora wprowadzone przez Wrighta[39].

Jodocus Hondius, który – jak się sądzi – nabył płyty globusów Molyneux, otrzymał 1 kwietnia 1597 roku dziesięcioletni przywilej na wytwarzanie i publikowanie globusu ziemskiego. W tym samym roku wydał w Amsterdamie niderlandzki przekład Tractatus de Globis Huesa[40]. 31 października 1598 roku, mimo prawnego sprzeciwu rywalizującego konstruktora globusów Jacoba van Langrena(inne języki), Hondius uzyskał kolejny dziesięcioletni przywilej[29.4]. Następnie opublikował globusy w 1600 i 1601 roku, a jego synowie Henricus i Jodocus wydali ich parę w 1613 roku. Hondius opublikował też w 1608 roku mapę świata w odwzorowaniu Merkatora. Jej oparcie się na globusie Molyneux’go poświadcza szereg legend, nazw i zarysów, które musiały zostać skopiowane bezpośrednio z niego[41].

W swoich globusach z 1612 roku van Langren uwzględnił udoskonalenia wprowadzone przez Hondiusa starszego do globusu Molyneux. Uważa się, że globusy Hondiusa skłoniły także Willema Blaeu do rozpoczęcia w 1616 roku budowy jego wielkich globusów, opublikowanych w 1622 roku. Globusy Molyneux’go mogły zatem pośrednio wpłynąć na rozwój niderlandzkiego wytwarzania globusów[29.5].

Kultura

Pojawienie się globusów Molyneux’go wywarło znaczący wpływ na ówczesną kulturę. W Komedii omyłek Williama Shakespeare’a, napisanej między 1592 a 1594 rokiem, jeden z bohaterów, Dromio z Syrakuz, porównuje kuchenną dziewkę do globusu ziemskiego: „Nie dłuższa od stóp po głowę niż od biodra do biodra: jest kulista jak globus; mógłbym odnaleźć w niej kraje”[42]. Dowcip nabierał sensu właśnie dzięki wydaniu globusów. Możliwe nawet, że Shakespeare sam je widział[12.2]. Dramaturg epoki elżbietańskiej Thomas Dekker pisał w swoim utworze The Gull’s Horn-book (1609)[2]:

Cóż za znakomity rzemieślnik byłby ten, kto potrafiłby odlać jej globus w nowej formie. I to nie tak, by wyglądał jak globus Molyneux, o gładkiej, okrągłej twarzy wymytej białkiem jaja, lecz by miał go w plano, jak był on z początku, ze wszystkimi dawnymi kręgami, liniami, równoleżnikami i figurami.

[43]

Sugerowano, że zespół teatralny(inne języki) Słudzy Lorda Szambelana, dla którego pracował Shakespeare, nazwał swój teatr Globe (wzniesiony w 1599) w odpowiedzi na entuzjazm dla globusów rozbudzony właśnie przez te Molyneux[44].

W Wieczorze Trzech Króli (1600–1601) Shakespeare nawiązał do mapy Wrighta-Molyneux, gdy Maria mówi o Malvoliu(inne języki): „Uśmiechem rozciąga twarz w więcej linii, niż jest ich na nowej mapie z dodatkiem Indii”[45][39].

Zachowane globusy

Dziś znanych jest jedynie sześć globusów Molyneux: dwa ziemskie i cztery niebieskie. Trzy globusy niebieskie znajdują się w Niemczech: po jednym w Zerbst, Norymberdze (w Germanisches Nationalmuseum) i Kassel (Hessisches Landesmuseum). W Hessisches Landesmuseum był niegdyś globus ziemski z 1592 roku, lecz uważa się, że uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Trzy globusy pozostają w Anglii: jedna para, złożona z globusu ziemskiego i niebieskiego, należy do korporacji prawniczej Middle Temple w Londynie i jest eksponowana w jej bibliotece, natomiast globus ziemski znajduje się w Petworth House w Petworth w hrabstwie West Sussex[3][46].

Sześć zachowanych globusów Molyneux[3]
Lokalizacja Typ Data Uwagi
Middle Temple, Londyn niebieski 1592 para z globusem ziemskim, eksponowana w bibliotece
Middle Temple, Londyn ziemski 1603 jedyny egzemplarz ziemski z 1603, z płyt z 1592 poprawionych przez Hondiusa
Petworth House, West Sussex ziemski 1592 jedyny ziemski zachowany w pierwotnym stanie z 1592
Zerbst niebieski b.d.
Norymberga (Germanisches Nationalmuseum) niebieski b.d.
Kassel (Hessisches Landesmuseum) niebieski b.d. z pary zachowany tylko niebieski; ziemski (1592) zniszczony w II wojnie światowej

Globus z Petworth House

Petworth House w hrabstwie West Sussex w 1986 roku

Jeden z globusów ziemskich odkryto w lipcu 1949 roku w bibliotece lorda Leconfielda(inne języki) w Petworth House w Petworth w hrabstwie West Sussex[47]. Wedle tradycji rodziny Wyndhamów, wywodzącej się od Henry’ego Percy’ego, 9. hrabiego Northumberland, globus należał do sir Waltera Raleigha, który podarował go Northumberlandowi, gdy obaj byli razem uwięzieni w Tower. Northumberland, zwany „Czarnoksiężnikiem” ze względu na zainteresowanie eksperymentami naukowymi i alchemicznymi oraz swoją bibliotekę[48], był podejrzewany o udział w spisku prochowym z 1605 roku, ponieważ jego krewny Thomas Percy znajdował się wśród konspiratorów. Jakub I uwięził Raleigha w Tower za rzekomy udział w spisku głównym(inne języki). Choć teoria ta znajduje poszlakowe poparcie, szereg zapisów w rachunkach Northumberlanda dotyczących naprawy globusów – z których jeden sięga 1596 roku – wskazuje, że globus Molyneux’go mógł należeć do hrabiego od samego początku i nie był własnością Raleigha[29.6][12.2]. Globus niemal na pewno spędził jednak wiele lat w Tower przed przeniesieniem do Petworth House, gdzie Northumberland został osadzony po uwolnieniu w 1621 roku[3].

Globus ziemski Molyneux’go z Petworth House (1592) – jedyny zachowany w pierwotnym stanie; po konserwacji w latach 1995–1997

Globus z Petworth House, eksponowany w North Gallery rezydencji, jest jedynym globusem ziemskim Molyneux’go zachowanym w pierwotnym stanie z 1592 roku[49]. Jest jednym z „wielkich globusów” Molyneux’go o średnicy 2 stóp i 1 cala (63,5 cm)[49]. W 1952 roku donoszono, że mimo konserwacji przeprowadzonej rok wcześniej przez Muzeum Brytyjskie był w złym stanie[3]. Półkula północna pociemniała od brudu i była miejscami mocno przetarta, do tego stopnia, że trudno było ją odczytać. Jej części, a także duże fragmenty półkuli południowej, brakuje zupełnie[9.6]. Prace konserwatorskie ujawniły, że globus jest obciążony piaskiem i wykonany z warstw drobnych kawałków papieru pokrytych warstwą gipsu o grubości około 3 mm. Na wierzchu znajduje się kolejna warstwa papieru, na którą naklejono kliny. Globus zachował drewniany krąg horyzontu i mosiężny pierścień południka, lecz brak mu kręgu godzinowego i wskazówki[9.7]. Kolejną konserwację przeprowadzono w latach 1995–1997[50]. Globus wystawiano w Królewskim Towarzystwie Geograficznym w 1951 i 1952 roku[3].

Globusy z Middle Temple

Globus ziemski Molyneux’go czasowo eksponowany w British Museum 27 listopada 2006 roku

Rachunek z 11 kwietnia 1717 roku za „naprawę globusów w bibliotece”[51] jest najwcześniejszą wzmianką o posiadaniu przez Middle Temple globusów ziemskiego i niebieskiego Molyneux[52]. Markham uważał, że Robert Ashley(inne języki) (1565–1641), barrister Middle Temple, a zarazem zapalony geograf, prawdopodobnie zapisał globusy korporacji prawniczej w testamencie wraz ze swoimi książkami. Książki Ashleya utworzyły zalążek pierwotnej biblioteki korporacji i obejmowały egzemplarze drugiego wydania Tractatus de Globis Huesa oraz inne prace z zakresu kosmografii[7.6]. Wallis twierdziła natomiast, że pogląd Markhama nie znajduje poparcia w żadnych dostępnych dowodach, a globusy nie są wymienione w testamencie. Jej zdaniem prawdopodobnie zostały nabyte przez Middle Temple w chwili ich publikacji w 1603 roku[9.8].

Globus niebieski nosi datę 1592, lecz globus ziemski oznaczono rokiem 1603 i jest on jedynym egzemplarzem swojego rodzaju[9.5]. Wallis domyślała się, że globusy wykonał Hondius w Amsterdamie w 1603 roku dla nabywcy w Anglii, być może samego Middle Temple. Globus niebieski wykonano z pierwotnych płyt drukarskich z 1592 roku, natomiast globus ziemski wyprodukowano z poprawionych płyt z datą zmienioną na 1603[12.3]. Globus ziemski z Middle Temple różni się od globusu z Petworth House z 1592 roku tym, że uwzględnia odkrycia Raleigha w Gujanie[d], dodaje nowe nazwy miejscowe w Brazylii, Peru i Afryce oraz wyspę oznaczoną jako „Corea” u wybrzeży Chin[e]. Najbardziej rozległa zmiana dotyczyła Przejścia Północno-Wschodniego, by uwzględnić odkrycia dokonane podczas trzeciej wyprawy Willema Barentsa na Nową Ziemię w 1596 roku. Wydaje się, że poprawki pierwotnych płyt globusu Molyneux’go ukończono do 1597 roku, ponieważ nie uwzględniono żadnych odkryć po tym roku[29.7]. Możliwe, że Molyneux pomagał Hondiusowi aktualizować płyty w 1596 lub 1597 roku. Gdyby na przykład Hondius zdobył kopię mapy Gujany Raleigha, najprawdopodobniejszym jej źródłem był właśnie Molyneux[29.8]. W odróżnieniu od globusu z Petworth House globusy z Middle Temple są mocno lakierowane. Lakier mógł zostać nałożony już w 1818 roku, gdy globusy naprawiali J. i W. Newtonowie. Z pewnością polakierowano je podczas prac konserwatorskich w 1930 roku[9.6].

Rysunek biblioteki Middle Temple z 1892 roku autorstwa Herberta Railtona

Na początku II wojny światowej globusy wysłano do Beaconsfield i przechowywano wraz z częścią Wallace Collection w Hall Barn pod opieką lady Burnham. W 1945 roku przywieziono je z powrotem do Londynu, a przez pewien czas trzymano je w King’s Library jako depozyt Muzeum Brytyjskiego[3][9.9]. Na obecnym miejscu w bibliotece Middle Temple ustawiono je, gdy w 1958 roku otwarto obecny budynek biblioteki[51]. W 2003 roku wypożyczono je National Maritime Museum na wystawę upamiętniającą życie Elżbiety I[53].

W 2004 roku Middle Temple zaproponowało sprzedaż globusów Molyneux, wycenionych na ponad milion funtów, by utworzyć fundusz stypendialny na kształcenie i szkolenie niezamożnych kandydatów na barristerów. Jego członkowie ostatecznie znaczną większością głosów odrzucili taki krok. Powszechne było też przekonanie, że globusy powinny być bardziej dostępne dla osób pragnących je obejrzeć[54].

Globusy Molyneux’go z Middle Temple są przedmiotem książkowego projektu The Molyneux Globes: Mathematical Practice and Theory autorstwa Lesley Cormack(inne języki) z Uniwersytetu Alberty[55]. Projekt bada społeczność matematyków, filozofów przyrody, wytwórców instrumentów i dżentelmenów-amatorów, która rozwinęła się wokół tworzenia globusów Molyneux, zwłaszcza dzieje czterech mężczyzn, którzy napisali traktaty o globusach, oraz szersze środowisko matematyczne[56].

Globus z Hessisches Landesmuseum

Globusy Molyneux’go w Hessisches Landesmuseum w Kassel odziedziczono ze zbiorów Wilhelma IV, landgrafa Hesji-Kassel, pioniera badań astronomicznych. Sam Wilhelm zmarł w 1592 roku, przypuszcza się więc, że to jego syn i następca Maurycy nabył globusy do zbiorów. Po raz pierwszy wzmiankowano je w 1765 roku w katalogu Mathematische Kammer (izby matematycznej) Fürstliches Kunsthaus (książęcej galerii sztuki) w Kassel, za panowania landgrafa Fryderyka II[9.10]. Do dziś zachował się jedynie globus niebieski. Uważa się, że globus ziemski uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej.

Uwagi

  1. ↑ Wartość przeliczono kalkulatorem porównawczym serwisu MeasuringWorth.com jako tzw. cenę realną (ang. real price, na podstawie wskaźnika cen konsumpcyjnych) dla 2026 roku względem roku 1590: Lawrence H. Officer, Samuel H. Williamson, Five Ways to Compute the Relative Value of a UK Pound Amount, 1270 to Present [online], MeasuringWorth.com [dostęp 2026-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-22] (ang.)..
  2. ↑ Legenda, umieszczona na Oceanie Spokojnym, głosi: „Islas estas descubrio Pedro Sarmiento de Gamboa por la corona de Castilla y Leon desde el año 1568 llamolas Islas de Jesus aunque vulgarmente las llaman Islas de Salomon” („Pedro Sarmiento de Gamboa odkrył te wyspy i objął je w posiadanie dla korony Kastylii i Leónu. Od 1568 roku nazywano je Wyspami Jezusa, choć powszechniej znane są jako Wyspy Salomona”): Markham, „Introduction”, Tractatus de Globis, s. xxx.
  3. ↑ Stwierdzano też, że globus niebieski Molyneux’go opierał się w znacznej mierze na globusie niebieskim o średnicy 52,5 cm wykonanym przez niderlandzkiego konstruktora globusów Jacoba van Langrena i że przedstawia kanoniczne 48 ptolemejskich gwiazdozbiorów półkuli południowej opracowanych przez niderlandzkiego kartografa Petrusa Planciusa: Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum, Susan Doran (red.), Londyn: Chatto and Windus / National Maritime Museum, 2003, s. 134, ISBN 978-0-7011-7476-7 (ang.).
  4. ↑ Prawdopodobnie odniesienie do Gujany, Surinamu i Gujany Francuskiej, trzech krajów na północno-wschodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.
  5. ↑ Korea jest w istocie półwyspem.

Przypisy

  1. ↑ a b Rękopis MS Harl. 5208, s. 50–51, będący relacją „pewnego przyjaciela” o dokonaniach Williama Sandersona, opisuje globusy jako „pierwsze tak opublikowane w chrześcijaństwie, ku czci jego kraju i dla pożytku uczonych, szlachty i marynarzy tegoż”. Nie są znane żadne wcześniejsze globusy wykonane w Anglii: Wallis, The First English Globe, s. 275–290.
  2. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Susan M. Maxwell, Molyneux, Emery (d. 1598), „Oxford Dictionary of National Biography”, Online, Oksford 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/50911 (ang.).
  3. ↑ a b c d e f g h Helen M. Wallis, A Newly-Discovered Molyneux Globe, „Imago Mundi”, 9, 1952, s. 78, DOI: 10.1080/03085695208592012 (ang.).
  4. ↑ a b c Amy Dempsey, Elizabeth's adventurers: Imperial ambition: The state of the nation [online], National Maritime Museum, 2003 [dostęp 2008-02-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-29] (ang.).
  5. ↑ a b Anna Maria Crinò, Helen Wallis, New researches on the Molyneux globes, „Der Globusfreund”, 35, 1987, s. 11–18 (ang.).
  6. ↑ A Transcript of the Registers of the Company of Stationers of London … 1554–1640 A.D, Edward Arber (red.), Londyn: nakład własny, 1875, s. 73, OCLC 230266111 [dostęp 2026-06-21] (ang.).. Zapis w rejestrze cechu brzmi: „for the presentementes of prentisses of the mestery of stacioners as followeth: Emory molynoxe apprentes with William Cooke presented the iiijth Daye of octobre” [1557].
  7. ↑ Introduction, [w:] Clements R. Markham, Tractatus de globis et eorum usu: A Treatise Descriptive of the Globes Constructed by Emery Molyneux and Published in 1592, Robert Hues, Londyn: Hakluyt Society, 1889, OCLC 149869781 [zarchiwizowane z adresu 2024-05-20] (ang.).
    1. ↑ a b c d s. xxvi
    2. ↑ a b s. xii
    3. ↑ a b s. xxx
    4. ↑ a b s. xxxi
    5. ↑ s. xlvi–xlvii
    6. ↑ s. xxxii
  8. ↑ Richard Polter, The Pathway to Perfect Sayling, Londyn: Edward Allde for Iohn Tappe, 1605, OCLC 222545121 (ang.).
  9. ↑ Helen M. Wallis, The First English Globe: A Recent Discovery, „The Geographical Journal”, 117 (3), 1951, DOI: 10.2307/1791852, JSTOR: 1791852 (ang.).
    1. ↑ s. 277–278
    2. ↑ s. 279
    3. ↑ s. 283
    4. ↑ s. 283–284
    5. ↑ a b s. 280
    6. ↑ a b s. 285
    7. ↑ s. 282
    8. ↑ s. 287–288
    9. ↑ s. 276
    10. ↑ s. 288
  10. ↑ Thomas Blundeville, M. Blundevile His Exercises containing Sixe Treatises, Londyn: Iohn Windet, 1594, OCLC 55186822 (ang.).
  11. ↑ Markham, „Introduction”, Tractatus de Globis, s. xix, przyp. 1. Zob. Tessa Beverley, Blundeville, Thomas (1522?–1606?), „Oxford Dictionary of National Biography”, Online, Oksford 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/2718 (ang.).
  12. ↑ Helen M. Wallis, Globes in England up to 1660, „Geographical Magazine”, 35, 1962 (ang.).
    1. ↑ s. 275
    2. ↑ a b c s. 276
    3. ↑ s. 278
  13. ↑ A.J. Apt, Wright, Edward (bap. 1561, d. 1615), „Oxford Dictionary of National Biography”, Oksford 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/30029 (ang.).
  14. ↑ Markham, „Introduction”, Tractatus de Globis, s. xxxi. Teksty inskrypcji za: Wallis, The First English Globe, s. 280.
  15. ↑ W: Primo Volume delle Navigationi et Viaggi, Giovanni Battista Ramusio (red.), Wenecja: Gli Heredi di Lucantonio Giunti, 1550, OCLC 83018526 (wł.).
  16. ↑ Bodleian Library, Oksford, MS Ashmole 1494, k. 1491.
  17. ↑ Richard Hakluyt, The Principall Navigations, Voiages, and Discoveries of the English Nation, Londyn: George Bishop & Ralph Newberie, 1589, OCLC 270809208 (ang.).
  18. ↑ Abraham Ortelius, Theatrum orbis terrarum, Antwerpia: Antoon Coppens van Diest, 1570 (łac.).
  19. ↑ Tom 1 dzieła Richard Hakluyt, The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoueries of the English Nation, Londyn: G. Bishop, R. Newberie & R. Barker, 1598, xxx, OCLC 81916779 (ang.)., cytowane w Oxford Dictionary of National Biography oraz Sir Francis Drake: A Pictorial Biography by Hans P. Kraus [online], Library of Congress [dostęp 2008-01-28] [zarchiwizowane z adresu 2008-07-09] (ang.).
  20. ↑ Susan Doran, Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum, Londyn: Chatto and Windus / National Maritime Museum, 2003, s. 134, ISBN 978-0-7011-7476-7 (ang.).. Oxford Dictionary of National Biography podaje natomiast, że pierwszą parę globusów Molyneux’go wręczono Elżbiecie I w Greenwich w lipcu 1592 roku.
  21. ↑ William Sanderson, An Answer to a Scurrilous Pamphlet, Intituled, Observations upon a Compleat History of the Lives and Reignes of Mary Queen of Scotland, and of her son King James, Londyn: George Sawbridge & Richard Tomlins, 1656, OCLC 79636331 (ang.)., sygn. A3v, cyt. za: Wallis, Globes in England up to 1660, s. 275.
  22. ↑ Imperial ambition and Elizabeth's adventurers, [w:] Sian Flynn, David Spence, Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum, Susan Doran (red.), Londyn: Chatto and Windus / National Maritime Museum, 2003, s. 127–128, ISBN 978-0-7011-7476-7 (ang.).
  23. ↑ Dynasties: Painting in Tudor and Jacobean England 1530–1630, Karen Hearn (red.), Londyn: Tate Gallery, 1995, ISBN 978-1-85437-169-0 (ang.).
  24. ↑ Thomas Hood, The Vse of the Celestial Globe in Plano, set foorth in two Hemispheres, Londyn: Thobie Cooke, 1590, OCLC 24105187 (ang.).
  25. ↑ Thomas Hood, The Vse of Both the Globes, Celestiall, and Terrestriall most Plainely Deliuered in Forme of a Dialogue, Londyn: Thomas Dawson, 1592, OCLC 222243462 (ang.).
  26. ↑ Robert Hues, Tractatus de globis et eorum usu, Londyn: In ædibus Thomæ Dawson, 1594, OCLC 55576175 (łac.).
  27. ↑ Susan M. Maxwell, Hues, Robert (1553–1632), „Oxford Dictionary of National Biography”, Online, Oksford 2004, DOI: 10.1093/ref:odnb/14045 (ang.).
  28. ↑ Edward Wright, Certaine Errors in Navigation, Londyn: Valentine Simmes & W. White for Ed. Agas, 1599, OCLC 55176994 (ang.).
  29. ↑ Helen M. Wallis, Further Light on the Molyneux Globes, „The Geographical Journal”, 121 (3), 1955, DOI: 10.2307/1790894, JSTOR: 1790894 (ang.).
    1. ↑ a b s. 307
    2. ↑ s. 308
    3. ↑ s. 310
    4. ↑ s. 306
    5. ↑ s. 309–310
    6. ↑ s. 311
    7. ↑ s. 304–305
    8. ↑ s. 306, 308
  30. ↑ William A. Champion, Religion in Tudor Shrewsbury in depth: III. Religion and culture, 1540–1640 [online], Discovering Shropshire History, 2006 [dostęp 2008-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2009-01-08] (ang.).
  31. ↑ Raleigh Ashlin Skelton, John Summerson, A Description of Maps and Architectural Drawings in the Collection made by William Cecil, First Baron Burghley, Now at Hatfield House, Oksford: Roxburghe Club, 1971, OCLC 181678336 (ang.).
  32. ↑ John Davis, The Seamans Secrets, Thomas Dawson, 1595, OCLC 61338798 (ang.).; przedruk w: The Voyages and Works of John Davis the Navigator, Albert Hastings Markham (red.), Hakluyt Society, 1880, s. 235 [dostęp 2026-06-21] (ang.).
  33. ↑ John Davis, The Seamans Secrets, Thomas Dawson, 1595, OCLC 61338798 (ang.).; przedruk w: The Voyages and Works of John Davis the Navigator, Albert Hastings Markham (red.), Hakluyt Society, 1880, s. 235 [dostęp 2026-06-21] (ang.). (tu: „as M. Emery Mulleneux for the exquisite making of Globes bodies”). Davisa cytuje też Mathew Baker and the Art of the Shipwright, [w:] Stephen Andrew Johnston, Making Mathematical Practice: Gentlemen, Practitioners and Artisans in Elizabethan England, Cambridge: University of Cambridge, 1994, s. 165, OCLC 59598160 (ang.).
  34. ↑ Calendar of State Papers: Domestic Series, 1574–1580; 1595–1597.
  35. ↑ Calendar of State Papers: Domestic Series, 1595–1597, s. 303.
  36. ↑ Sanderson, An Answer to a Scurrilous Pamphlet, cyt. za: Wallis, The First English Globe, s. 275.
  37. ↑ Richard Hakluyt, The Principal Navigations, Voiages, Traffiques and Discoueries of the English Nation, Londyn: G. Bishop, R. Newberie & R. Barker, 1599, OCLC 81916779 (ang.).
  38. ↑ Mark Monmonier, Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection, Chicago: University of Chicago Press, 2004, s. 70, ISBN 978-0-226-53431-2 [zarchiwizowane z adresu 2023-06-04] (ang.).
  39. ↑ a b Novus Orbis: Images of the New World, part 3 [online], University of Virginia, 31 stycznia 2008 [dostęp 2008-02-07] [zarchiwizowane z adresu 2008-06-23] (ang.).
  40. ↑ Robert Hues, Tractaet Ofte Hendelinge van het gebruijck der Hemelscher ende Aertscher Globe, Jodocus Hondius (tłum.), Amsterdam: Cornelis Claesz, 1597 (niderl.).. Zob. Wallis, Further Light on the Molyneux Globes, s. 304.
  41. ↑ Wallis, The First English Globe, s. 277. Zob. też Brian Hooker, New Light on Jodocus Hondius' Great World Mercator Map of 1598, „The Geographical Journal”, 159 (1), 1993, s. 45–50, DOI: 10.2307/3451488, JSTOR: 3451488 (ang.).
  42. ↑ Komedia omyłek, akt III, scena 2: zob. William Shakespeare, The Comedy of Errors, William George Clark, John Glover (red.), Cambridge / Londyn: Macmillan and Co., 1863 [dostęp 2009-06-26] [zarchiwizowane z adresu 2009-06-26] (ang.).
  43. ↑ Thomas Dekker, The Wonderful Year, The Gull's Horn-book, Penny-wise, Pound Foolish, English Villainies Discovered by Lantern and Candlelight, and Selected Writings, Eric Douglas Pendry (red.), Londyn: Edward Arnold, 1967, s. 73, OCLC 63243782 (ang.).
  44. ↑ Adam Max Cohen, Englishing the Globe: Molyneux's Globes and Shakespeare's Theatrical Career, „The Sixteenth Century Journal”, 37 (4), 2006, s. 963–984, DOI: 10.2307/20478124, JSTOR: 20478124 (ang.).
  45. ↑ Wieczór Trzech Króli, akt III, scena 2: zob. William Shakespeare, Twelfth Night; or What You Will, Champaign: Project Gutenberg, lipiec 2000 [dostęp 2009-09-26] [zarchiwizowane z adresu 2009-09-26] (ang.).
  46. ↑ The Terrestrial Molyneux Globe in Liverpool, „Middle Templar Magazine”, Middle Temple [dostęp 2026-06-22] [zarchiwizowane z adresu 2026-01-14] (ang.).
  47. ↑ Fotografię globusu z Petworth House zob. w galerii „Curators' Choice” w serwisie National Trust: Curators' Choice photo gallery [online], National Trust [dostęp 2008-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2011-06-04] (ang.).
  48. ↑ David Singmaster, BSHM Gazetteer: Petworth, West Sussex [online], British Society for the History of Mathematics, 28 lutego 2003 [dostęp 2008-02-07] [zarchiwizowane z adresu 2008-05-17] (ang.).
  49. ↑ a b Molyneux Globe [online], National Trust Collections [dostęp 2026-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-08] (ang.).
  50. ↑ Petworth House: Globe [online], Ye Olde Sussex Pages [dostęp 2008-02-07] [zarchiwizowane z adresu 2008-08-08] (ang.).
  51. ↑ a b „The Molyneux globes”, ulotka informacyjna rozpowszechniana przez Middle Temple podczas Temple Open Weekend 19–20 stycznia 2008 roku.
  52. ↑ Fotografię globusów z Middle Temple zob.: Molyneux globes [online], Middle Temple, 2006 [dostęp 2008-02-11] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-19] (ang.).
  53. ↑ Molyneux globes, [w:] House of Lords Hansard, t. 660, 19 kwietnia 2004 [zarchiwizowane z adresu 2006-10-21] (ang.)., kol. WA18.
  54. ↑ Marcel Berlins, Words' worth: Pay-per-word? Yes please, say the barrister-rappers, „The Guardian”, 30 marca 2004 [dostęp 2009-10-21] [zarchiwizowane z adresu 2026-06-16] (ang.).
  55. ↑ Dr. Lesley Cormack (Professor and Chair, Department of History & Classics) [online], University of Alberta [dostęp 2008-01-28] [zarchiwizowane z adresu 2007-08-06] (ang.).
  56. ↑ Lesley B. Cormack, History and Classics, University of Alberta: Research interests and projects [online], Making Publics: Media, Marketing & Association in Early Modern Europe 1500–1700 [dostęp 2008-01-28] [zarchiwizowane z adresu 2008-03-16] (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

  • Molyneux globes [online], Middle Temple [zarchiwizowane z adresu 2011-07-19] (ang.). – fotografie i opis globusów z biblioteki Middle Temple
  • Molyneux Globe [online], National Trust Collections [zarchiwizowane z adresu 2026-06-08] (ang.). – wpis katalogowy globusu z Petworth House

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya