Evan Parker

Evan Parker, właściwie Evan Shaw Parker (ur. 5 kwietnia 1944 w Bristolu) – brytyjski saksofonista tenorowy i sopranowy, związany przede wszystkim z free jazzem i improwizacją swobodną(inne języki)^[1][2]. Od końca lat 60. jest jedną z kluczowych postaci europejskiej muzyki improwizowanej. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmują solowe improwizacje na saksofonie sopranowym, w których wykorzystanie oddechu cyrkulacyjnego, multifonów(inne języki) i złożonych układów powtarzanych motywów rozszerzyło techniczne i brzmieniowe możliwości instrumentu^[1][2][3].

Zaczął grać na saksofonie w wieku czternastu lat. Początkowo grał na saksofonie altowym i pozostawał pod wpływem Paula Desmonda, lecz gdy w 1960 roku zetknął się z muzyką Johna Coltrane’a, przeszedł na saksofony tenorowy i sopranowy^[1][4]. Na początku lat 60. studiował botanikę na University of Birmingham, jednocześnie występując z Howardem Rileyem(inne języki) i w kwartecie inspirowanym twórczością Coltrane’a^[1]. Pod koniec 1966 przeniósł się do Londynu, gdzie związał się ze środowiskiem freejazzowym skupionym wokół Little Theatre Club. W latach 1967–1968 należał do prowadzonego przez Johna Stevensa(inne języki) zespołu Spontaneous Music Ensemble(inne języki); z zespołem tym nagrał album Karyöbin^[1][4].

W Spontaneous Music Ensemble poznał Dereka Baileya. W 1968 Parker, Bailey, Hugh Davies(inne języki) i Jamie Muir utworzyli Music Improvisation Company(inne języki), łączącą improwizację instrumentalną z elektroniką i eksperymentami nad relacją między działaniem spontanicznym a wcześniej ustalonymi procedurami^[1][5][2]. W 1970 Parker, Bailey i Tony Oxley założyli wytwórnię płytową Incus(inne języki), poświęconą brytyjskiemu free jazzowi i europejskiej muzyce improwizowanej^[1][6].

Pod koniec lat 60. Parker nawiązał liczne kontakty z muzykami kontynentalnej Europy. Współpracował z Peterem Brötzmannem, uczestnicząc między innymi w nagraniu albumu Machine Gun(inne języki), oraz z Manfredem Schoofem(inne języki)^[1]. Na początku lat 70. dołączył do tria Alexandra von Schlippenbacha z Paulem Lovensem(inne języki) oraz do Globe Unity Orchestra(inne języki). Grał także z Pierre’em Favre’em(inne języki), Mishą Mengelbergiem, Hanem Benninkiem i Willemem Breukerem^[1]. W Wielkiej Brytanii występował w latach 70. między innymi z Brotherhood of Breath(inne języki) Chrisa McGregora(inne języki), London Jazz Composers’ Orchestra(inne języki) Barry’ego Guya(inne języki), zespołami Kenny’ego Wheelera oraz formacjami Baileya. Od 1971 tworzył duet z Paulem Lyttonem(inne języki); w 1980 dołączył do nich Barry Guy i w ten sposób powstało trio. Zarówno ten zespół, jak i trio Schlippenbacha należały przez następne dziesięciolecia do jego najważniejszych formacji^[1][4].

W 1974 zaczął improwizować solo na saksofonie sopranowym; od połowy lat 70. ten rodzaj działalności stanowił główny nurt jego twórczości^[1]. Kolejne etapy rozwoju tego sposobu gry dokumentują między innymi albumy Saxophone Solos(inne języki), Monoceros(inne języki), Six of One(inne języki), The Snake Decides(inne języki) i Conic Sections(inne języki). Nie ograniczał się jednak do improwizacji swobodnej: występował również w bardziej konwencjonalnych zespołach, posługujących się tonalnym językiem muzycznym, między innymi w dużych składach Wheelera i Charliego Wattsa^[1].

Na początku lat 90. utworzył Evan Parker Electro-Acoustic Ensemble(inne języki), który początkowo był sekstetem zbudowanym wokół tria Parker–Guy–Lytton i uzupełnionym o muzyków zajmujących się przetwarzaniem dźwięku w czasie rzeczywistym^[2]. Skład zespołu stopniowo się powiększał, a formacja działała również na początku lat 20. XXI wieku^[1]. Parker współpracował w tym okresie między innymi z Cecilem Taylorem, Anthonym Braxtonem, Roscoe Mitchellem, Paulem Bleyem(inne języki), Spring Heel Jack(inne języki), Matthew Shippem(inne języki), Joem McPhee(inne języki), Fredem Frithem, Sylvie Courvoisier(inne języki) i Alexandrem Hawkinsem(inne języki)^[1]. W 2001 założył własną wytwórnię psi, publikującą nagrania Parkera oraz innych muzyków improwizujących^[1][3]. Jego dyskografia obejmuje setki albumów^[1]. W 2024 ukazał się czteropłytowy zbiór solowych improwizacji The Heraclitean Two-Step, etc., obejmujący materiał zarejestrowany w latach 1994–2024^[7].

W solowych improwizacjach na saksofonie sopranowym Parker wykorzystuje oddech cyrkulacyjny, przedęcia, multifony(inne języki), niestandardowe układy palcowania oraz szczególną technikę artykulacji językowej, określaną jako split tonguing^[1][3]. Dzięki oddechowi cyrkulacyjnemu może utrzymywać nieprzerwany, niski dźwięk burdonowy, a przez zmianę palcowania wydobywać w jego obrębie kolejne alikwoty. Powstaje w ten sposób faktura pseudopolifoniczna, wywołująca wrażenie równoczesnego prowadzenia kilku niezależnych linii^[1].

Jego improwizacje rozwijają się zazwyczaj przez stopniowe przekształcanie powtarzanych motywów: dodawanie i odejmowanie dźwięków oraz zmiany rytmu, barwy i dynamiki^[1]. Ta zasada powtarzania i przekształcania materiału skłaniała niektórych komentatorów do porównań z minimalizmem Steve’a Reicha. Ponieważ jednak przebieg improwizacji nie jest z góry ustalony, Parker może w dowolnym momencie zmienić kierunek jej rozwoju^[1].

Rozwój techniki Parkera pozostawał ściśle związany z pracą zespołową. Stosowane przez Daviesa i Baileya kontrolowane sprzężenie zwrotne pozwalało podtrzymywać dźwięki przez dowolnie długi czas. Aby osiągnąć podobną ciągłość brzmienia na saksofonie, Parker opanował oddech cyrkulacyjny, który stał się później podstawą jego gry solowej. Praca w Spontaneous Music Ensemble wymagała od niego gry na tyle cichej, aby wszyscy wykonawcy mogli się wzajemnie słyszeć, natomiast występy z Brötzmannem – zwiększenia głośności gry^[8].

• 2016 – tytuł doktora honoris causa University of Huddersfield(inne języki) za zasługi dla muzyki współczesnej^[9]
• 2016 – nagroda specjalna w ramach Parliamentary Jazz Awards^[10]
• 2018 – nagroda Jazz FM w kategorii instrumentalista roku^[11]

Poniższy wybór obejmuje nagrania solowe oraz najważniejsze projekty zespołowe Parkera^[1][4][2].

• Karyöbin – Spontaneous Music Ensemble (1968)
• Machine Gun – Peter Brötzmann Octet (1968)
• The Topography of the Lungs(inne języki) – z Derekiem Baileyem i Hanem Benninkiem (1970)
• The Music Improvisation Company – Music Improvisation Company (1970)
• Saxophone Solos (1976)
• Monoceros (1978)
• The Snake Decides (1988)
• Conic Sections (1993)
• Toward the Margins(inne języki) – Evan Parker Electro-Acoustic Ensemble (1997)
• Lines Burnt in Light(inne języki) (2001)^[12]
• The Moment’s Energy(inne języki) – Evan Parker Electro-Acoustic Ensemble (2009)
• The Heraclitean Two-Step, etc. (2024)