Fajanse z Nevers

Fajanse z Nevers (fr. faïence de Nevers) – wyroby fajansowe produkowane w Nevers od końca XVI wieku do dnia dzisiejszego.

Początki produkcji fajansu w Nevers wiążą się z mecenatem rodu Gonzagów, włoskich książąt Mantui, którzy objęli Księstwo Nevers w 1565. Ludwik(inne języki) (1565–1595) oraz jego syn Karol Gonzaga (1595–1637) sprowadzili do miasta włoskich rzemieślników i artystów, dążąc do stworzenia centrum sztuki i rzemiosła na wzór włoskich dworów^[1][2]. Około 1585 w Nevers osiedlił się Augustin Conrade, ceramik z Albissoli w Ligurii, który wraz z Giuliem Gambinem z Faenzy (wcześniej działającym w Lyonie) założył pierwszą pracownię produkującą fajans. Wkrótce do Augustina dołączyli jego bracia Dominique i Jean-Baptiste, tworząc rodzinny warsztat, który na dziesięciolecia zdominował miejscową produkcję^[3][2]. Od tego momentu przez ponad półwiecze Nevers było jedynym we Francji ośrodkiem produkcji zaawansowanego niebiesko-białego i polichromowanego fajansu^[1].

Na początku swojej działalności bracia Conrade polegali głównie na patronacie Gonzagów, jednak w 1603 uzyskali od Henryka IV trzydziestoletni monopol na wytwarzanie białego i wielobarwnego fajansu (faïence blanche et polychrome). Ich warsztat wytwarzał naczynia w stylu istoriato(inne języki) – z narracyjnymi scenami mitologicznymi, biblijnymi i dworskimi, malowanymi według włoskich i flamandzkich rycin. Wyroby w tym stylu powstawały aż do połowy XVII w., chociaż z biegiem czasu nanoszone sceny coraz częściej inspirowały się sztuką francuską (zobacz poniżej). Dekoracje przenoszono na powierzchnię naczyń przy użyciu techniki poncis (szablonów perforowanych, przez które nanoszono węglem szkic kompozycji)^[1][2], przy czym z reguły były one wykonywane en camaïeu(inne języki), w kolorze niebieskim^[4]. Kształty naczyń naśladowały wyroby metalowe^[2], zaś jako ornamentu często używano grotesek. Jednocześnie powstawały białe fajanse i rzeźby figuralne o tematyce religijnej, modelowane z dużą dbałością o szczegóły^[1].

Po wygaśnięciu monopolu Conrade’ów w 1633 w Nevers zaczęły powstawać nowe manufaktury, takie jak Ostrich i Ecce Homo. Niemniej przez kolejne osiemnaście lat Conrade nadal cieszyli się uprzywilejowaną pozycją na królewskim dworze. W 1634 Antoine Conrade, syn Dominique’a, uzyskał tytuł faïencier de la maison du roi (ceramik królewski), który w 1648 przeszedł z kolei na jego syna, również Dominique’a. Jednak w 1651 to Jean Valhean uzyskał dla siebie nowy tytul le faïencier du roi^[5].

Chociaż w tym wczesnym okresie wyprodukowano wiele wysokiej jakości ceramiki, to według zgodnej opinii dopiero w połowie XVII w. Nevers uzyskało własną, odrębną tożsamość, tworząc dzieła, które miały dużo bardziej czysto francuski posmak^[3]. Już na początku XVII w. w Nevers pojawiły się chińskie kształty waz, które antycypowały zapożyczenia ze źródeł orientalnych, do jakich pod koniec stulecia doszło w Holandii^[6] (zobacz Fajanse z Delftu). Nieco później zaczęto stosować niebiesko-białe chinoiserie oparte na chińskiej ceramice okresu przejściowego (1620-1644)^[2]. Po 1633 w nowych manufakturach wprowadzono charakterystyczne barwy: głęboki błękit zwany bleu persan i musztardową żółć. Na błękitnych tłach malowano białe, żółte i pomarańczowe motywy roślinne oraz ptaki, naśladujące ceramikę(inne języki) z Izniku, co stało się najbardziej rozpoznawalnym elementem neverskiego stylu. Inspiracje graficzne czerpano głównie z francuskich rycin, w tym ilustracji Daniela Rabela(inne języki) do alegorycznego romansu L’Astrée (1607–1627) Honoré d’Urfé, chociaż popularne były również sceny polowań Antonia Tempesta^[6][4][7][2].

W drugiej połowie XVII w. wyroby z Nevers zaczęły odzwierciedlać monumentalne upodobania dworu królewskiego. Powstawały duże wazony, urny, misy i dzbany wzorowane na dziełach złotnika Claude’a Ballina, oraz projektach dla pałacu w Wersalu. Źródłem kompozycji malarskich były ryciny wykonane przez artystów takich jak Laurent de La Hyre i François Chauveau(inne języki), tworzone według obrazów Simona Voueta i Charles’a Le Bruna (inspirowano się również malarstwem Nicolasa Poussina). W tym okresie pojawiły się dwa równoległe style: jeden o bogatej, nasyconej kolorystyce (fiolety, błękity, zielenie, żółcie z konturami w brązowo-fioletowym odcieniu), oraz drugi – delikatniejszy, o subtelnych konturach i matowej polichromii, uznawany za najbardziej charakterystyczny dla Nevers^[8][2].

W XVII i na początku XVIII w. Nevers było najważniejszym ośrodkiem produkcji fajansu we Francji, wpływającym na jej stylistyczny rozwój na terenie całego kraju^[3]. Arthur Lane(inne języki) uważał je za „ostatnie miasto przyjmujące wędrujących Włochów i jedyne, które rozwinęło tradycję włoskiej majoliki w coś nowego i charakterystycznie francuskiego”^[9]. Jednak w XVIII w. produkcja neverska, dostosowując się do nowych gustów, stopniowo traciła oryginalność. Zajmowano się głównie naśladowaniem fajansów z Rouen i Moustiers(inne języki), później zaś również saskiej porcelany. Ok. 1740 zaczęto stosować wzory zaczerpnięte ze sztuki chińskiej, pojawiły się też motywy japońskie^[4][7][2]. Pod koniec stulecia manufaktury w Nevers stały się znane z produkcji popularnych naczyń o charakterze utylitarnym, nazywanych faïences patronymiques, parlantes i patriotiques – wyrobów z inskrypcjami, scenami symbolicznymi i patriotycznymi, związanymi z okresem rewolucji francuskiej^[2][10].

Bardziej niż zamęt okresu rewolucji do upadku przemysłu ceramicznego w Nevers przyczyniła się konkurencja ze strony tańszego angielskiego fajansu delikatnego^[11] (zobacz fajans). Jednocześnie począwszy od 1740 sewrska porcelana zastąpiła fajans w roli ekskluzywnej ceramiki obecnej na arystokratycznych dworach^[12]. W 1743 w Nevers znajdowało się jedenaście wytwórni ceramiki, natomiast w 1797 już tylko sześć; dwie z nich istnieją do dzisiaj^[11].

• Andrzej Dulewicz: Encyklopedia sztuki francuskiej: artyści, dzieła, pojęcia. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1997. ISBN 83-01-12330-3.
• Paul Greenhalgh: Ceramic. Art and Civilisation. Bloomsbury, 2020. ISBN 978-1-4742-3970-7.
• Guillaume Janneau: Encyklopedia sztuki dekoracyjnej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1978.
• Jessie McNab: Seventeenth-Century French Ceramic Art. New York: Metropolitan Museum of Art, 1987. ISBN 0-87099-490-5.