Falery

Komplet faler odnalezionych (1857) koło zamku Lauersfort (kopia z centrum muzealnego Burg Linn w Krefeld)
Nagrobek centuriona Marcusa Caeliusa ukazanego z otrzymanymi falerami (pocz. I wieku n.e.)
Falera – ozdoba uprzęży końskiej
Insygnia kohorty odznaczone falerami (dzisiejsze repliki)

Falery (łac. phǎlěrae z gr. τὰ φάλαρα)[1] – metalowe krążki lub płytki z dekoracją reliefową, przyznawane w nagrodę żołnierzom wojsk rzymskich i noszone jako odznaczenie bądź militarna ozdoba; odpowiednik dzisiejszych medali wojskowych.

Z tekstu Homera[2] wynika, że ówczesne phálara stosowano tylko jako dodatkową ochronę i dekorację skórzanych hełmów achajskich wojowników[3]. Wzmianka Swetoniusza wskazuje, iż w jego czasach noszenie ich było cechą innych ludów (Żywoty cezarów, Nero 30,3), a Florus twierdzi, że zwyczaj ten Rzymianie mieli przejąć od Etrusków (Zarys dziejów rzymskich I 5,6). Ozdoby, które wprowadził król Tarkwiniusz Stary jako przysługujące początkowo arystokracji, wkrótce rozpowszechniły się w wojsku, gdzie prawo do dekorowania nimi piersi przyznawano żołnierzom odznaczającym się w boju męstwem i odwagą[4]. U Rzymian zamieniły się w stały rodzaj niższego odznaczenia za męstwo (dona militaria minora)[5], przyznawanego konkretnym żołnierzom lub całym jednostkom (pieszym kohortom i konnym alae)[6]. Odznaczony nimi określany był jako phaleratus. Indywidualnie przysługiwały one zasadniczo jeźdźcom, co potwierdza też Polibiusz (Dzieje VI 39,3), podczas gdy piesi żołnierze częściej nagradzani byli honorową włócznią bez grotu (hasta pura) lub czarą (phiale); ponadto przyznawano im bransolety (armillae), naszyjniki (torques) i łańcuszki (catellae)[7].

Do naszych czasów zachowały się liczne przedstawienia ikonograficzne starożytnych faler, jednak oryginalne ozdoby znajdowane są niezwykle rzadko[8]. Do wyjątkowych należy odnaleziony w okolicy zamku Lauersfort komplet faler należący do Titusa Flaviusa Festusa, sygnowany przez Medamusa i umieszczony w zbiorach berlińskiego Antikensammlung[9]. Na reliefach ukazywane zazwyczaj w liczbie nieparzystej (w trzech rzędach do 9 sztuk)[6], przedstawiają podobizny bogów lub wizerunki władcy. Noszono je na piersiach, na zbroi albo na wierzchniej odzieży, przytwierdzane do specjalnych rzemieni tworzących napierśne „szelki”. Mogły być także mocowane jako ozdoba do końskiej uprzęży (najczęściej ogłowia lub napierśnika), o czym wspomina już Liwiusz (Dzieje Rzymu od założenia miasta XXXII, 52), a co było oczywistą adaptacją północnoitalskich wzorów celtyckich[10]. W późniejszym czasie noszono je także na szyi, także wśród innych metalowych ozdób, jak dzwonków czy lunuli (półksiężycowatych zawieszek).

Poza falerami rzymskimi znaleziska archeologiczne i ikonograficzne potwierdzają występowanie ozdób tego rodzaju także w prehistorycznej Brytanii[11]. Archeologiczne świadectwa używania ich przez Celtów stanowią zarówno srebrne falery italskich Cenomanów (I wiek p.n.e.) odnalezione w Manerbio, jak i wyobrażenia koni dekorowanych falerami na kotle z Gundestrup z II w. p.n.e.[12].

Znane są także wśród Ugrów[13], Sarmatów[14][15], a także wśród Persów za panowania dynastii sasanidzkiej[16].

Przypisy

  1. ↑ Wielka encyklopedia PWN. T. 8. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 518 (w łacinie zawsze w liczbie mnogiej).
  2. ↑ Iliada XVI, 106 (… βάλλετο δ᾽ αἰεὶ κὰπ φάλαρ᾽ εὐποίηθ᾽).
  3. ↑ Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums. Leipzig: B.G. Teubner, 1882, s. 893.
  4. ↑ Syliusz Italikus, Punica XV, 255 (phaleris hic pectora fulget, hic torque aurato circumdat bellica colla, ille nitet celsus muralis honore coronae).
  5. ↑ A.R. Neumann, Phalerae w Der Kleine Pauly, dz. cyt.
  6. ↑ a b Enciclopedia Italiana (Treccani) on line. (wł.) [dostęp 2021-03-26].
  7. ↑ Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums, dz. cyt., s. 335.
  8. ↑ John Evans, XVIII.—On a Military Decoration relating to the Roman Conquest of Britain, „Archaeologia”, 02, 1886, s. 439–444, DOI: 10.1017/S0261340900006391 [dostęp 2016-05-11].
  9. ↑ Por. Friedrich Маtz: Die Lauersforter Phalerae. Berlin: W. de Gruyter, 1932.
  10. ↑ Peter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 153, 289, ISBN 978-83-8178-708-6.
  11. ↑ Brendan O'Connor, Six Prehistoric Phalerae in the London Museum and a Discussion of other Phalerae from the British Isles, „The Antiquaries Journal”, 2, 1975, s. 215–226, DOI: 10.1017/S0003581500008222, ISSN 1758-5309 [dostęp 2016-05-11].
  12. ↑ Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti (Treccani). T. 14. Roma: Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1932. (wł.) [dostęp 2021-03-26]
  13. ↑ Andrew Alföldi, An Ugrian Creation Myth on Early Hungarian Phalerae, „American Journal of Archaeology”, 3, 1969, s. 359–361, DOI: 10.2307/503517, JSTOR: 503517 [dostęp 2016-05-11].
  14. ↑ A typology of the sarmatian phalerae: III century BV-II century AD, „Acta Archaeologica”, 70, ISSN 0065-101X [dostęp 2016-05-11] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-29].
  15. ↑ S.I. Kaposhina, A Sarmatian Royal Burial at Novocherkassk, „Antiquity”, 148, 1963, s. 256–258, DOI: 10.1017/S0003598X00030155, ISSN 1745-1744 [dostęp 2016-05-11].
  16. ↑ D.T. Potts, A Sasanian Lead Horse from Northeastern Arabia, „Iranica Antiqua”, 28, 1993, s. 193 [dostęp 2016-05-11].

Bibliografia

Literatura tematu

  • Valerie A. Maxfield: The military decorations of the Roman army. Berkeley: University of California Press, 1981, ISBN 978-0-520-04499-9, OCLC 7464710
  • A. Appels, S. Laycock: Roman buckles and military fittings. Witham: Greenlight Publishing, 2007, ISBN 1-897738-29-3
  • Paul Steiner: Die dona militaria. „Bonner Jahrbücher”, 114-115 (1906), s. 1-98

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
Kembali kehalaman sebelumnya