Fantom z Heilbronnu

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Fantom z Heilbronnu (niem. Heilbronner Phantom, ang. Phantom of Heilbronn), nazywany także kobietą bez twarzy^[1] – określenie domniemanej, niezidentyfikowanej kobiety, którą na podstawie zgodnych profili DNA łączono z licznymi przestępstwami popełnionymi w latach 1993–2009 w Niemczech, Austrii i Francji. Ślady przypisywane tej osobie znaleziono w materiałach pobranych z około 40 miejsc przestępstw, w tym sześciu zabójstw.

W marcu 2009 śledczy ustalili, że domniemana sprawczyni nie istniała. Profil genetyczny pochodził od pracownicy zakładu uczestniczącego w pakowaniu wymazówek używanych do zabezpieczania śladów przestępstwa(inne języki).

Najstarszy ze śladów przypisywanych później Fantomowi zabezpieczono po zabójstwie 62-letniej Lieselotte Schlenger w Idar-Oberstein w maju 1993. Materiał genetyczny znajdował się na filiżance w mieszkaniu ofiary. W 2001 profil połączono ze śladem ujawnionym po zabójstwie 61-letniego mężczyzny we Fryburgu Bryzgowijskim. W następnych latach zgodne profile wykrywano między innymi na strzykawce, resztkach ciastka pozostawionych po włamaniu, butelkach, skradzionych samochodach, zabawkowym pistolecie użytym podczas napadu oraz przedmiotach związanych z innymi zabójstwami, rozbojami i włamaniami. Miejsca tych zdarzeń znajdowały się w różnych częściach Niemiec, a także w Austrii i Francji^[2].

Sprawa zyskała rozgłos po ataku na dwoje funkcjonariuszy policji 25 kwietnia 2007 na terenie Theresienwiese w Heilbronnie. Michèle Kiesewetter zginęła od strzału w głowę, a jej policyjny partner został ciężko ranny. Profil przypisywany Fantomowi wykryto w próbkach pobranych z radiowozu. Był on wówczas jedynym znanym elementem łączącym zabójstwo policjantki z wieloma niepowiązanymi przestępstwami. Łącznie profil wiązano z 40 zdarzeniami, w tym sześcioma zabójstwami^[3.1].

Śledztwo w sprawie zabójstwa Kiesewetter prowadziła grupa specjalna „Parkplatz”^[1]. W styczniu 2009 nagrodę za informacje umożliwiające odnalezienie domniemanej sprawczyni podniesiono do 300 tys. euro^[4]. W działaniach uczestniczyły organy ścigania z kilku krajów, a próbki DNA pobierano od tysięcy kobiet należących do środowisk, z którymi – na podstawie miejsc odnajdywania śladów – próbowano powiązać poszukiwaną osobę^[2][5.1].

Przestępstwa przypisywane Fantomowi różniły się charakterem, miejscem i sposobem działania. Domniemana sprawczyni miała uczestniczyć zarówno w zabójstwach, jak i drobnych włamaniach oraz kradzieżach. Śledczy nie potrafili również wyjaśnić, dlaczego mimo iż występowała u boku wielu różnych domniemanych wspólników, nie została rozpoznana przez świadków ani zarejestrowana przez monitoring. Osoby skazane za część przestępstw zaprzeczały, aby współdziałały z kobietą odpowiadającą tworzonemu przez policję profilowi. Różnorodność zdarzeń zaczęła wzmacniać podejrzenie, że zgodność wyników mogła być skutkiem zanieczyszczenia materiału dowodowego^[3.2].

Przełom nastąpił podczas ustalania tożsamości spalonych zwłok mężczyzny znalezionych we Francji. Niemieccy śledczy pozyskali materiał genetyczny z dokumentu zawierającego odciski palców zaginionego azylanta. Analiza wykazała profil kobiety przypisywany Fantomowi, chociaż dokument ten bezspornie należał do mężczyzny. Ponowne badanie z pobraniem materiału z dokumentu nie potwierdziło obecności tego profilu. Rozbieżność skierowała uwagę śledczych na możliwość zanieczyszczenia wymazówek lub innych materiałów używanych podczas pobierania próbek^[5.2].

Pod koniec marca 2009 organy ścigania potwierdziły, że profil genetyczny nie pochodził od osoby uczestniczącej w badanych przestępstwach. DNA należało do pracownicy zakładu pakującego w Bawarii, która miała kontakt z wymazówkami podczas procesu produkcji. Badanie 96 nieużywanych wymazówek wykazało niewielkie zanieczyszczenie DNA w siedmiu z nich^[6]. Według oświadczenia przedsiębiorstwa Greiner Bio-One wymazówki były przeznaczone do pobierania i transportu próbek bakteriologicznych, serologicznych i cytologicznych, a nie do analiz molekularnych^[7]. Choć poddawano je sterylizacji, proces ten nie zapewniał usunięcia śladów ludzkiego DNA^[8].

Sterylizacja wymazówek ogranicza obecność zdolnych do życia bakterii, grzybów i wirusów, lecz nie musi usuwać ludzkich komórek ani zawartego w nich DNA. Wraz ze wzrostem czułości metod analitycznych nawet niewielkie ilości materiału genetycznego naniesionego podczas produkcji mogły zostać wykryte i błędnie uznane za ślad pochodzący z miejsca przestępstwa^[8][3.2].

Po ujawnieniu przyczyny pomyłki powstał spór o odpowiedzialność za użycie zanieczyszczonych wymazówek do zabezpieczania śladów DNA^[1][9]. Według doniesień prasowych do części dostaw dołączano certyfikaty jakości, w których dostawca wymazówek, Greiner Bio-One, deklarował, że produkty są wolne od DNA. Jeden z takich certyfikatów otrzymała policja austriacka, a podobne dokumenty miały być dołączane do przesyłek dostarczanych jednostkom policji w Badenii-Wirtembergii. Przedsiębiorstwo przyznało następnie, że do 2004 roku certyfikaty te omyłkowo dołączano do niektórych dostaw, również przeznaczonych dla policji Badenii-Wirtembergii.

Greiner Bio-One utrzymywało zarazem, że z opisu produktu wynikał brak przeznaczenia wymazówek do analiz DNA stosowanych w kryminalistyce. Spór dotyczył więc tego, czy organy ścigania użyły produktu niezgodnie z jego deklarowanym przeznaczeniem, czy też zostały wprowadzone w błąd przez sprzeczne informacje w dokumentacji dostawcy^[9]. Prokuratura w Stuttgarcie rozpoczęła czynności sprawdzające, aby ustalić, czy istnieją podstawy do stwierdzenia podejrzenia, iż dystrybutor mógł dopuścić się wprowadzenia w błąd. Po zakończeniu tych czynności prokuratura nie wszczęła właściwego postępowania, ponieważ nie potwierdzono początkowego podejrzenia^[10].

Po ujawnieniu zanieczyszczenia policja musiała wrócić do punktu wyjścia w kilku sprawach o zabójstwo, w których wykryto profil przypisywany Fantomowi^[6]. Zabójstwo Michèle Kiesewetter zostało później powiązane z członkami neonazistowskiej organizacji terrorystycznej Nationalsozialistischer Untergrund; niemieckie organy ścigania uznały Uwego Böhnhardta(inne języki) i Uwego Mundlosa(inne języki) za sprawców ataku, choć część okoliczności i motyw pozostawały przedmiotem dalszych badań^[11].

Sprawa stała się przykładem ryzyka zanieczyszczenia materiałów jednorazowych używanych w kryminalistyce^[8]. Poszukiwania Fantomu pochłonęły ponad 16 tys. godzin pracy policjantów i kosztowały ponad 2 mln euro^[12]. W 2016 wprowadzono normę ISO 18385, określającą wymagania mające ograniczać obecność wykrywalnego ludzkiego DNA w wyrobach przeznaczonych do pobierania, przechowywania i analizy biologicznego materiału dowodowego^[3.3].

Polscy autorzy zajmujący się kryminalistyką przywołali sprawę Fantomu z Heilbronnu jako przykład podatności śladowych ilości DNA na zanieczyszczenie obcym materiałem genetycznym. Wskazali przy tym na szerszy problem wtórnego transferu DNA przez pędzle, proszki i inne narzędzia wykorzystywane do ujawniania śladów daktyloskopijnych. Badania opisane przez autorów wykazały, że narzędzia takie mogą gromadzić materiał genetyczny i przenosić go na kolejne badane powierzchnie^[13].