Fauna glebowa

Fauna glebowa (zooedafon, także: część zwierzęca edafonu) – ogół organizmów zwierzęcych zasiedlających glebę i bezpośrednio z nią związanych. Stanowi zwierzęcy składnik edafonu^[1][2]. Do fauny glebowej zalicza się m.in. pierwotniaki, wrotki, nicienie, ślimaki, wazonkowce, dżdżownice, niesporczaki, wirki lądowe, skorupiaki, zaleszczotki, roztocze, pająki, owady oraz kręgowce^[2][3]. Organizmy te uczestniczą w procesach glebotwórczych, biologicznym krążeniu pierwiastków oraz w rozkładzie, humifikacji i mineralizacji szczątków organicznych^[2][4].

Faunę glebową klasyfikuje się według różnych kryteriów^[4][5][6].

• geobionty – organizmy stale przebywające w glebie, dla których jest ona podstawowym środowiskiem życia^[4],
• geofile – organizmy związane z glebą tylko w pewnym okresie życia, np. w stadium rozwojowym^[4],
• geokseny – organizmy żyjące głównie na powierzchni, okresowo penetrujące glebę w poszukiwaniu schronienia lub pokarmu^[4].

• epigeon(inne języki) – organizmy występujące na powierzchni gleby lub ściśle związane z roślinnością rosnącą na jej powierzchni^[5],
• hemiedafon(inne języki) – organizmy żyjące w ściółce oraz wierzchniej warstwie gleby^[5],
• euedafon(inne języki) – organizmy bytujące na większych głębokościach^[5].

• mikrofauna – 0,002–0,2 mm, np. pierwotniaki i małe nicienie^[6],
• mezofauna – 0,2–2 mm, np. nicienie, roztocze, wrotki i skoczogonki^[6],
• makrofauna – 2–20 mm, np. wazonkowce, stonogi, niektóre wije, owady w różnych stadiach rozwoju i ślimaki^[6],
• megafauna – powyżej 20 mm, np. dżdżownice i kręgowce^[6].

Granice między poszczególnymi klasami wielkości mają charakter umowny i w zależności od ujęcia część taksonów może być zaliczana do różnych kategorii^[7].

Fauna glebowa obejmuje przedstawicieli wielu grup systematycznych, od organizmów mikroskopijnych po większe bezkręgowce i drobne kręgowce^[2][6]. Do jej typowych składników należą pierwotniaki, wrotki, nicienie, niesporczaki, skorupiaki, pajęczaki, owady, ślimaki, pierścienice oraz niektóre kręgowce^[2].

Fauna glebowa odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu gleby. Uczestniczy w rozkładzie materii organicznej, humifikacji i mineralizacji szczątków roślinnych oraz zwierzęcych, a także w biologicznym krążeniu pierwiastków niezbędnych do życia^[2][4]. Organizmy glebowe wpływają również na właściwości fizyczne gleby: spulchniają ją, mieszają, napowietrzają i ułatwiają przemieszczanie materii organicznej^[6][4].

W opracowaniach dotyczących fauny glebowej podkreśla się ponadto, że organizmy glebowe biorą udział w rozkładzie i transformacji obornika, resztek pożniwnych i korzeni, uwalniają składniki odżywcze dla roślin oraz przyczyniają się do zatrzymywania wody w glebie^[7]. Skład i różnorodność zbiorowisk organizmów glebowych są również traktowane jako wskaźniki żyzności gleby^[7].

Skład gatunkowy i liczebność fauny glebowej zależą w dużym stopniu od właściwości fizykochemicznych gleby, zwłaszcza od jej odczynu, temperatury i wilgotności^[6]. Znaczenie mają także dostęp powietrza, zasobność w składniki pokarmowe, zawartość zanieczyszczeń oraz rodzaj zabiegów agrotechnicznych^[4].

Bioróżnorodność organizmów glebowych ma duże znaczenie dla rolnictwa, ponieważ wspiera utrzymanie struktury i żyzności gleby, obieg składników pokarmowych, regulację przepływu i magazynowania wody oraz biologiczną regulację występowania niektórych szkodników i chorób^[7]. W glebach rolniczych organizmy glebowe wspomagają rozwój roślin, a gleby o większej różnorodności biologicznej mogą wykazywać większą odporność na zakłócenia i wymagać mniejszych nakładów nawozów oraz agrochemikaliów^[7].

Szczególnie często podkreśla się rolę dżdżownic jako ważnego składnika zooedafonu: uczestniczą one w tworzeniu struktury gleby, biorą udział w obiegu składników pokarmowych i przyczyniają się do poprawy żyzności gleb, co ma znaczenie także dla jakości plonów^[8].