Fidel

Fidel

fiddle

Rekonstrukcja fideli według obrazów Hansa Memlinga (m.in. Muzykujące Anioły oraz Tryptyk Marii z Dzieciątkiem)
Klasyfikacja naukowa	321.322-71 Chordofon złożony
Klasyfikacja praktyczna	instrument smyczkowy
Multimedia w Wikimedia Commons

Fidel – średniowieczny instrument muzyczny z rodziny skrzypiec.

Terminami „fidel” i „fiddle” opisywano w epokach średniowiecza i renesansu różne instrumenty smyczkowe, które wyszły z użycia w XV wieku. We Francji funkcjonowała nazwa vièle^[1][2], w Polsce prawdopodobnie „gęśle”^[1].

Wspólnymi cechami fideli były owalny i płaski korpus rezonansowy, często z nieznaczną talią, krótka szyjka zakończona deską kołkową z pionowo ustawionymi kołkami, oraz dwa otwory rezonansowe w kształcie litery C po obu stronach podstawka^[1][2]. Klasyczny, utrwalony w średniowieczu naciąg miał pięć strun, ale występowały również egzemplarze z trzema i czterema^[3]. Piąta struna pełniła funkcję burdonowej – zarywano ją kciukiem, podczas gdy pozostałe cztery przeciągano smyczkiem^[4]. Paryski dominikanin Hieronymus de Moravia(inne języki) w XIII wieku opisał strój fideli w traktacie Tractatus de Musica. Podał trzy różne typy stroju: d G g d¹ d¹, d G g d¹ g¹ oraz G c g d^1[3].

Najstarsze opisy chordofonu, z którego wyewoluowała fidel nazywana bizantyjską, znajdują się w perskiej literaturze z IX wieku^[3]. Instrument miał płytki korpus przechodzący łagodnie w nieznacznie zarysowaną szyjkę, na końcu której znajdowała się deska kołkowa z osadzonymi w niej trzema kołkami. Grano na nim techniką paznokciową^[5]. W takiej postaci zilustrowany został później w hiszpańskich rękopisach z X i XI wieku, a w średniowiecznej Europie zyskał popularność i stał się głównym instrumentem smyczkowym^[3]. W tamtym okresie podczas gry zazwyczaj trzymano fidelę pionowo, jak wiolonczelę^[6]. W miarę upływu czasu, płaski początkowo i wykonany z jednego kawałka drewna korpus powiększał się^[6]. Egzemplarze z XIV wieku miały już charakterystyczne, owalne pudło rezonansowe z dwiema osobnymi płytami – górną i dolną, oraz wyraźnie zaznaczonymi boczkami i szyjką^[4]. W tym okresie na fideli grano już w pozycji ramieniowej, ze skrzypcowym nachwytem smyczka^[6]. W XV wieku fidel wyewoluowała w lirę da braccio^[7] i wyszła z użycia^[1].

• fidel kolanowa

• Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-13410-0.
• Jerzy Kusiak: Skrzypce od A do Z. Wyd. 2 uzup. Kraków: PWM, 1999. ISBN 83-224-0346-1. OCLC 830289846.
• MaryM. Remnant MaryM., Fiddle, [w:] Grove Music Online, Oxford University Press, 2001, DOI: 10.1093/gmo/9781561592630.article.09596 [dostęp 2025-01-23]  (ang.). typ?
• Curt Sachs: Historia instrumentów muzycznych. Stanisław Olędzki (tłum.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 2005. ISBN 83-7233-036-0.