Filogelos

Filogelos (stgr. Φιλόγελως) – greckojęzyczny zbiór żartów powstały w późnej starożytności. Prawdopodobnie pochodzą z okresu późnego Cesarstwa Rzymskiego^[1]. Jest to najstarsza znana zachowana kolekcja dowcipów. Grecki tytuł można przetłumaczyć jako Śmieszek^[1].

Choć Filogelos jest najstarszym zachowanym zbiorem żartów, wiadomo, że istniały wcześniejsze księgi z dowcipami, które jednak zaginęły. Atenajos w dziele Deipnosophistae(inne języki) pisze, że Filip II Macedoński opłacił w Atenach towarzyski klub, aby spisywał dla niego żarty jego członków. Zbiory żartów są również wspominane przez postacie w dziełach Persa(inne języki) i Stichus(inne języki), dwóch komediach rzymskiego dramaturga z II wieku p.n.e. Plauta^[2].

Autorstwo Filogelosa tradycyjnie przypisuje się dwóm osobom: Hieroklesowi i Filagriosowi (znanym również jako Hierokles i Filagros), którzy nie są poświadczeni w innych źródłach i nie są znani z żadnych zachowanych dzieł^[2]. Pojawiła się hipoteza, że wspomniany Hierokles może być tożsamy z neoplatonickim filozofem Hieroklesem z Aleksandrii, jednak nie istnieją żadne dowody łączące te postacie poza podobieństwem imienia^[3]. Jeżeli Hierokles i Filagrios rzeczywiście byli twórcami dzieła, bardziej prawdopodobne jest, że skompilowali i zredagowali istniejące wcześniej żarty, niż że stworzyli wszystkie z nich samodzielnie^[3].

Księga Suda, X-wieczna encyklopedia bizantyńska, przypisuje autorstwo komediopisarzowi z V wieku p.n.e. o imieniu Filistion z Nicei, który miał być rzekomo współczesny Sokratesowi oraz krewnym Filemona^[4].

Dokładny czas powstania dzieła nie jest znany. Według Williama Berga(inne języki), który opublikował angielskie tłumaczenie dzieła w 2008, używany język wskazuje, że mogło ono zostać napisane w IV wieku n.e^[5]. Żart nr 62 wspomina o Ludi saeculares zorganizowanych przez Filipa I Araba, upamiętniających 1000. rocznicę założenia Rzymu, co sugeruje, że zbiór nie mógł zostać skompilowany wcześniej niż po roku 248 n.e^[6].

Filogelos składa się z 264 żartów, choć niektóre z nich są wariantami lub powtórzeniami wcześniejszych dowcipów. Zostały one uporządkowane według typów postaci stereotypowych, które w nich występują. Należą do nich m.in. głupi lub roztargniony uczony (stgr. σχολαστικός), oszust, mizantrop, dowcipny komentator (stgr. εὐτράπελος), lekarze i pacjenci, nauczyciele i uczniowie oraz mężowie i żony^[2][3]. W zbiorze znajdują się również żarty etniczne dotyczące Kymajczyków(inne języki), Sydończyków i Abderytów, którzy są stereotypowo przedstawiani jako nierozgarnięci, przesądni i zbyt dosłownie interpretujący rzeczywistość^[3].

Pierwszy żart w zbiorze od dawna bywa opisywany jako niezrozumiały, pozbawiony sensu lub pozbawiony puenty: Uczony zamówił u złotnika wykonanie lampy. Gdy złotnik zapytał, jak dużą ma ona być, uczony odpowiedział: „Taką jak ta, dla ośmiu osób!”^[7].

Najczęstsza interpretacja, zaproponowana po raz pierwszy przez Giovanniego Pontana(inne języki), zakłada, że uczony po prostu udziela złotnikowi dziwacznej i bezsensownej odpowiedzi^[7]. Jednak w artykule z 2013 Egizia Maria Felice, profesor literatury klasycznej z University of Reading, zaproponowała inne wyjaśnienie. Zwróciła uwagę, że greckie słowo oznaczające latarnię (stgr. λύχνος) mogło również odnosić się do jadalnego gatunku ryby, co potwierdza m.in. Strabon w swoim dziele Geographica(inne języki). W tej interpretacji humor opiera się więc na grze słów związanej z wieloznacznością λύχνος: uczony zamawia „latarnię” u złotnika tak, jak gdyby zamawiał ją u rybaka lub handlarza ryb^[7]. Żarty zawarte w dziele często opierają się na grach słownych^[1].

W 2008 brytyjski prezenter telewizyjny i komik Jim Bowen(inne języki) przetestował materiał na współczesnej publiczności^[8]. Jeden z żartów z Filogelosa bywa opisywany jako przodek słynnego skeczu o martwej papudze z programu Monty Python's Flying Circus^[5]. Komik Jimmy Carr stwierdził natomiast, że niektóre z tych żartów są uderzająco podobne do współczesnych dowcipów^[9].

Amerykańskie National Museum of Language(inne języki) zaprezentowało wirtualną wystawę Philogelos: The First Joke Book, zawierającą rysunki i ilustracje stworzone na podstawie tłumaczeń zbioru Filogelos^[10].