Filomaci Pomorscy

Filomaci Pomorscy – nazwa określająca tajne związki młodzieży działające głównie na Pomorzu Nadwiślańskim (Pomorzu Gdańskim i ziemi chełmińskiej) w latach 1830–1920. Po odrodzeniu niepodległości wyszły z konspiracji i kontynuowały swoją działalność, dając początek wielu Polskim Korporacjom Akademickim. Jedną z korporacji najliczniej skupiających Filomatów z Pomorza była Korporacja Akademicka „Baltia”^[1].

Związki filomackie opierały się na programie samokształcenia i samowychowania w duchu patriotycznym. Posiadały własną strukturę, statut, program, władze, siedzibę i bibliotekę. Organizowały pracę formacyjną, naukową, społeczną i samopomocową. Autoedukacja zaznaczała się głównie w wymiarze literacko-historycznym.

Okres działalności związków filomackich na Pomorzu można podzielić na: lata 1830–1901, Proces Toruński Filomatów Pomorskich i Wielkopolskich 1901, działalność związków filomackich na Pomorzu 1901–1920. Powstanie Związku Filomatów Pomorskich nastąpiło w Toruniu w 1922 r. Ostatni zjazd filomatów pomorskich datuje się na 20 maja 1972 r. w Wejherowie.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filomaci pomorscy.

Znanych jest ponad 1300 nazwisk członków kół filomackich na Pomorzu Nadwiślańskim, m.in. z Brodnicy, Chełmna, Chojnic, Gdańska, Grudziądza, Nowego Miasta Lubawskiego, Starogardu Gdańskiego, Świecia, Torunia, Wałcza, Wejherowa, Lubawy i Kwidzyna.

Do związku należeli:

• Józef Prądzyński – ksiądz prałat, działacz niepodległościowy, w Chełmnie 1896–1898 zastępca przewodniczącego koła Towarzystwo Filomatów, był skazany w procesie toruńskim filomatów w 1901; filister h.c. i kapelan Korporacji Akademickiej Baltia.
• Stefan Łaszewski – prawnik, działacz niepodległościowy, działał w Chełmnie 1879–1882 koło Tomasz Zan, koło Mickiewicz, doprowadził do ich zjednoczenia – Prezes koła Towarzystwo Filomatów; filister h.c. Korporacji Akademickiej Baltia.
• Julian Szychowski – adwokat, senator, Honorowy Obywatel Grudziądza; należał do tajnego Związku Filomatów Pomorskich, po zdobyciu matury w 1900 roku studiował prawo, a także ekonomię na uniwersytetach we Wrocławiu, Berlinie i Królewcu. W czasie studiów był członkiem tajnych studenckich organizacji samokształceniowych.
• Szczepan Gracz – pallotyn, czasie nauki szkolnej działał w tajnej organizacji filomackiej, propagator harcerstwa na Pomorzu, był współzałożycielem Związku Filomatów Pomorskich (1922).
• Władysław Łęga – ksiądz, kapelan armii gen. Hallera we Francji, uczęszczał do gimnazjum w Rogoźnie, gdzie należał do tajnego Kółka Filomatów, działacz Związku Filomatów Pomorskich.
• Antoni Henryk Szuman – ks. prałat, uczył się w Klasycznym Gimnazjum w Toruniu, gdzie był przewodniczącym tajnej organizacji filomackiej (1896–1900), kształtując wśród młodzieży polską świadomość narodową na konspiracyjnych zebraniach w domu Szumanów, za co był sądzony w procesie filomatów pomorskich w Toruniu 1901 roku.
• Aleksander Karczyński (1882–1973) – jeden z uczestników procesu filomatów pomorskich w Toruniu 1901 r., późniejszy organista, kompozytor i dyrygent Polonii amerykańskiej.
• Józef Iwicki – inżynier, działacz TZZ Wejherowo, współzałożyciel i działacz Korporacji Akademickiej Związek Akademików Gdańskich Wisła.
• Jan Łukowicz – doktor, długoletni dyrektor szpitala w Chojnicach, działacz społeczny i regionalny, za młodu brał czynny udział w tajnym kółku Filomatów Pomorskich.

• filomaci
• filareci
• promieniści
• Polskie korporacje akademickie
• Liceum Ogólnokształcące im. Filomatów Chojnickich w Chojnicach

• Jerzy Szews, Filomaci pomorscy. Tajne związki młodzieży polskiej na Pomorzu Gdańskim w latach 1830–1920, Monografie z dziejów oświaty pod redakcją Józefa Miąso, tom XXXVI, Polska Akademia Nauk, Instytut historii nauki, oświaty i techniki. Zakład dziejów oświaty, Warszawa 1992.
• „Filomaci Pomorscy” Księga pamiątkowa sesji naukowej oraz zjazdu Filomatów w Wejherowie w dniu 20 maja 1972 roku. Opracował Jerzy Szews; Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Gdańsk 1975.
• Spis członków Związku Filomatów Pomorskich T. Z. według stanu z dnia 1 stycznia 1936 r. Chełmno, czcionkami Druk. F. Malinowskiego. 16°d, s. [20].
• Statut Związku Filomatów Pomorskich uchwalony na zebraniu konstytucyjnym w dniu 15 lutego 1922 r. w Toruniu.
• J. Karnowski, Filomaci pomorscy, cz. I, 1840–1901, Toruń 1926.
• Romuald Rosiński, Filomaci pomorscy i krajeńscy w zaborze pruskim.
• Daniel Pater, Patryk Tomaszewski; Od morza jesteśmy... Świadomości pomorskiej w myśli i działalności akademickiego ruchu korporacyjnego w Polsce w czasach II Rzeczypospolitej. Interdyscyplinarne Koło Naukowe Doktorantów UMK. Toruń 2006. s. 147.
• Leon Konieczny, Wizerunki lekarzy pomorskich, Okręgowa Izba Lekarska w Koszalinie 2006.
• Jerzy Szews, Filomaci grudziądzcy, „Rocznik Grudziądzki”, ISSN 0080-3464, t. 11, 1994.

• Filomaci. kwartalnik-obok.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
• Statut Związku Filomatów Pomorskich uchwalony na zebraniu konstytucyjnym w dniu 15 lutego 1922 r. w Toruniu.
• Strona internetowa Polskiej Korporacji Akademickiej Baltia
• Szkoła Podstawowa nr 1 im. Filomatów Pomorskich w Chełmnie