Fraget

Fraget (pełna nazwa Józef Fraget) – fabryka wyrobów platerowanych założona w 1824 roku w Warszawie przez Alfonsa i Józefa Fragetów. Do wybuchu wojny w 1939 roku wytwarzała sztućce oraz galanterię stołową, tzw. platery.

Alfons i Józef zostali zaproszeni z Francji do Polski przez Tadeusza Mostowskiego – ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych Królestwa Kongresowego. Przyznana pożyczka pozwoliła im założyć na ulicy Jasnej w Warszawie małą firmę produkującą wyroby miedziane i platerowane. W umowie pożyczkowej właściciele zobowiązali się przez okres 6 lat w pełni wykształcić w swoim rzemiośle dwóch krajowych rzemieślników. W kolejnych latach uczniów przybywało, a jak podkreślono w publikacjach z okazji 75-lecia jej istnienia, firma dobierała pracowników z zasady wśród Polaków i wśród swoich uczniów.

Już w 1825 roku firma zwróciła na siebie uwagę swoimi wyrobami na publicznej wystawie, otrzymując za swe wyroby medal srebrny mały. Między 1825 a 1828 rokiem wynajęto większy lokal w oficynie pałacu Łubieńskich przy ulicy Królewskiej 1066.

Dane o firmie z następnych lat wskazują, że nastąpił okresowy kryzys (zapewne spowodowany powstaniem listopadowym) i firma, szukając zarobku, musiała przerzucić się na handel spożywczy. Już w 1839 r. pojawiło się gazetowe ogłoszenie o sprzedaży sprowadzonych prosto z Francji nowych dagerotypów, po 1000 zł polskich za sztukę. Każdy był wyposażony w 6 platerowanych tablic do zdejmowania obrazów z natury, szkło (zapewne obiektyw) oraz instrukcję.

Prawdopodobnie w 1848 r. Alfons Fraget wycofał się z przedsięwzięcia, a w 1851 roku otrzymał od brata plenipotencję do odebrania we Francji spadku po obojgu rodzicach (według nowego kalendarza 21 czerwca 1851 r. w kancelarii Noskowskiego) i wkrótce potem wrócił do Francji.

Józef Fraget w 1844 roku zakupił parcelę na ulicy Elektoralnej 753, postawił tam budynki, zreorganizował i unowocześnił fabryczną produkcję. Rok później przy Krakowskim Przedmieściu 473 powstał drugi salon sprzedażny, a w roku 1852 zorganizowano skład komisowy przy ulicy Miodowej 491.

Józef Fraget urodził się 25 maja 1797 roku w La Ferté-sous-Jouarre (departament Seine-et-Marne) jako syn Ludwika Huberta Frageta i Marii Katarzyny z domu Mota. Ukończył Politechnikę w Paryżu i w Charlottenburgu koło Berlina. Budując nową fabrykę, starał się wprowadzać nowoczesne technologie. W tym celu od 1847 roku podróżował po Europie i zwiedzał najnowsze zakłady. W Paryżu zwróciła jego uwagę technologia galwanizacji metodą cylindrów wynaleziona przez Roulta i Elkingtona i odstąpiona firmie Christofle et Cie. w Paryżu. Fraget zakupił patent i sprowadził do Warszawy fachowca znającego tę technologię.

Początkowo wyrabiano tylko sztućce, ale szybko zaczęto produkcję platerów korpusowych. Od 1849 roku zaczęto w produkcji stosować nowe srebro (neusilber, żółtego koloru) uzyskiwane we własnej odlewni. Uruchomiono także laboratorium galwaniczne. Asortyment wyrobów bardzo się powiększył, natomiast platery znajdowały nabywców u przedstawicieli różnych klas majętności. W 1850 roku np. komplet do herbaty można było kupić za 1690, za 313 lub za 291 zł polskich, wazę za 700 złp, a ozdobę stołową z rogami obfitości za 2000 złp. Wyrabiano też rondelki miedziane wewnątrz bielone oraz posrebrzane elementy latarni powozowych.

W zakładzie zatrudnienie wzrosło od 17 osób w 1839 roku, do 45 w 1845, 150 w 1847 i 239 osób w 1859 roku. W 1848 roku w zakładzie używano 168 różnych maszyn o sumarycznej mocy 24 KM, były tam tokarnie, gisernie, modelarnie, heblarnie, ślusarnie, stolarnie, młoty balansowe, nożyce mechaniczne, a zamiast miechów wprowadzono już wentylatory.

W 1857 sprowadzono z Austrii, jedyną w Królestwie Polskim, maszynę do wyrobu sztućców z nowego srebra pozwalającą uzyskać ich 150 tuzinów dziennie. Wyroby odznaczały się dokładnym powleczeniem, trwałością, czystością roboty oraz pięknymi kształtami i odpowiednią wielkością.

16 lipca 1867 r. zmarł Józef Fraget.

Jego następcą został Julian Fraget urodzony w Warszawie 2 czerwca 1841 roku. Ukończył politechnikę w Liège. Ożenił się w Konkolownicy z Polką francuskiego pochodzenia Antoniną de Sauvè.

Pod jego zarządem przedsiębiorstwo zachowało dawną nazwę i do końca XIX wieku przodowało w branży wyrobów platerowanych. Od 1884 roku firma szeroko rozwinęła produkcję argentariów ze srebra 84 próby. Poszukując inspiracji korzystała z wzorców rodzimych twórców i współpracowała między innymi z Siemiradzkim i Kucharzewskim. Obawiając się konkurencji i podróbek, utrzymywała własne sklepy w takich miejscowościach, jak: Tyflis, Konstantynopol, Lwów, Mińsk, Żytomierz, Grodno, Petersburg, Moskwa, Charków, Odessa, Kijów, Wilno, Łódź.

Firma prezentowała swoje wyroby na wielu wystawach, zdobywając wiele prestiżowych nagród. Dla przykładu warto wspomnieć o następujących:

• w Warszawie zdobyła medal srebrny wielki w 1828 i 1838 roku
• w 1838 firma dostała medal złoty na wstędze św. Stanisława
• w St. Petersburgu medal srebrny mały (1839)
• w Warszawie medal złoty na wstędze św. Anny (1841)
• w Warszawie medal złoty na wstędze św. Włodzimierza (1857)
• w St. Petersburgu medal srebrny wielki (1861)
• w Moskwie medal złoty mały (1865)
• w Paryżu medal brązowy (1867)
• w St. Petersburgu medal srebrny (1870)
• w Paryżu medal złoty (1889)

W latach 1883–1885 tempo rozwoju firmy uległo zmniejszeniu z powodu pożaru. W 1890 r. u Frageta pracowało 400 robotników, moc maszyn pracujących wynosiła 85 KM, natomiast wartość produkcji oceniano na 781 tys. rubli. W tym czasie „Bracia Henneberg” zatrudniali 168 robotników, ich maszyny dysponowały mocą 40 KM i osiągali 170 tys. rubli w produkcji.

Aby po pożarze zwiększyć produkcję, do fabryki włączono rozwijającą się firmę „Rzodkiewicz, Zaborowski i Surzycki”, zaś w 1897 roku założono Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Platerowanych – Józef Fraget.

W 1906 w Purkersdorf (pod Wiedniem) zmarł Julian Fraget. Został pochowany na warszawskich Powązkach. Jego grobowiec zaprojektował Bolesław Jeziorański. Fryz płyty grobowca, przedstawiający dobrodziejstwa pracy i nauki, wykonali pracownicy zakładu.

Zarządzanie przedsiębiorstwem przejęła córka Juliana, Maria Antonina (1869–1934), żona księcia Czesława Światopełk-Mirskiego. Para miała czworo dzieci:

• Julia (1890–1981)
• Kazimierz (1891–1941) zmarł w KL Auschwitz, a jego dwóch synów zginęło w powstaniu warszawskim
• Józef (1893–1970) zarządca fabryki po śmierci matki, żonaty z księżną Marią Radziwiłł, po wojnie wyjechał do Brazylii, gdzie zmarł
• Maria (1901–1998)

I wojna światowa źle wpłynęła na kondycję zakładu. Rekwizycje maszyn i surowców oraz brak pracowników były bardzo dokuczliwe. Ograniczono asortyment wyrobów i rynki zbytu. Cło naliczane zależnie od wagi wyrobu skłoniło zarząd do produkcji małych, elementarnych wyrobów. Zaprzestano wyrobów z neusilber, produkując wyroby z białego stopu, zawierającego głównie nikiel. Ograniczono produkcję drobnych wyrobów na rynki wschodnie, zaprzestano produkcji zapalniczek, papierośnic, cygarniczek, przyborów biurkowych. Produkowano głównie sztućce i podstawowe elementy zastawy stołowej. W 1926 roku opatentowano biały stop i nazwano go bielnikiem. Był on szlachetniejszy niż alpaka, a wyroby z niego cieszyły się dużym powodzeniem, gdyż nawet po starciu powłoki srebrnej pod spodem ukazywał się ten sam biały kolor, co nie rzucało się tak bardzo w oczy.

Wyroby z bielnika zakupywały ministerstwa, wojsko, stołówki, sanatoria, kasyna oficerskie, szpitale, restauracje itd. Wyroby Frageta trafiły na stoły prezydenta RP, MS Batorego, hoteli Bristol i Polonia, Towarzystwa Międzynarodowego Wagonów Sypialnych. Za projekt i realizację zastawy dla Ministerstwa Rolnictwa w 1927 roku zakład otrzymał specjalne podziękowanie.

W 1928 roku król Afganistanu złożył osobiście zamówienie na zastawy stołowe i artystyczną galanterię stołową dla swego dworu. Firma obiecywała, że dostosuje swoją produkcję do gustu mieszkańców Afganistanu; przymierzano się do uruchomienia w Kabulu sklepu.

W międzyczasie uruchomiono sklepy w Meschedzie, Aleksandrii i Kairze.

Dla Mennicy Państwowej produkowano srebrne krążki przerabiane w niej na monety. Na początku lat 30. ustał eksport do Rumunii i Bułgarii. Zmniejszyły się zamówienia z Jugosławii, Grecji i Egiptu. W zgodzie z popytem wytwarzano blachy potrzebne przy produkcji amunicji oraz odblaskowe blachy do reflektorów przeciwlotniczych.

Po wybuchu II wojny światowej przedsiębiorstwo zaprzestało produkcji.

Po zakończeniu wojny grupa ocalałych robotników reaktywowała przedsiębiorstwo, ale wkrótce je upaństwowiono. 1 stycznia 1965 roku z połączenia fabryki Braci Henneberg i fabryki Józefa Frageta powstał zakład „Hefra”, produkujący sztućce oparte na wzorach z obu dawnych firm. Siedziba Hefry pozostała w Warszawie (ul. Ogrodowa, Warszawska Wytwórnia Platerów HEFRA SA), natomiast samą wytwórnię od 2002 roku przeniesiono do Legnicy.

W ciągu swego istnienia przedsiębiorstwo stało się bardzo sławne dzięki wykwintnemu wzornictwu i dobrej jakości swych wyrobów. Zaopatrywała w zastawy dwory europejskie, np. króla Serbii, króla Rumunii oraz szacha Persji i króla Afganistanu. Jej wyroby zdobywały nagrody na międzynarodowych wystawach. Wiele muzeów europejskich ma w swoich zbiorach kolekcje galanterii stołowej firmy Fraget, m.in. Zamek Królewski i Muzeum Narodowe w Warszawie, prezentują je także muzea w Moskwie i Petersburgu^[1].

Przy ul. Elektoralnej 14^[2] zachowała się brama przebudowana dla Fragetów przez Andrzeja Gołońskiego z napisem (inicjałami) J.F. 1844. W kościele św. Karola Boromeusza przy ulicy Chłodnej 21 zachowała się para świeczników ufundowanych przez Juliana i Antoninę Fragetów – świeczniki stoją na marmurowym podeście zaopatrzonym w odpowiednią inskrypcję. Przy okazji tej fundacji w „Robotniku” nr 43 z 1901 roku napisano:

W tym samym kościele znajduje się także tabernakulum wykonane w fabryce, a ufundowane przez Aleksandrę Potocką w 1886 roku. Zachowała się też niezliczona ilość drobnych wyrobów stołowych, sztućców i galanterii stołowej. Wyroby Frageta są poszukiwane przez kolekcjonerów i znawców. Wiele fabryk np. w ZSRR swoją produkcję oparło na wzorach wyrobów Frageta.

• Janina Paprocka-Gajek, Platery Warszawskie w latach 1822–1914. Asortyment, odbiorca, obyczaj, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa 2010, ISBN –978-83-60959-37-4

• Strona internetowa firmy Hefra