Gaper

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Gaper – duża, groteskowa, wyrzeźbiona z drewna, ludzka głowa z otwartymi ustami i często wystawionym na zewnątrz językiem, umieszczana dawniej nad drzwiami lub obok drzwi na fasadzie budynku apteki lub drogerii w dużych holenderskich miastach, pełniąca rolę dekoracyjnego szyldu; dawny symbol apteki lub drogerii charakterystyczny wyłącznie dla Holandii; w języku holenderskim także termin na określenie osoby ziewającej.

Gaper jako szyld był używany przynajmniej już od końca XVI wieku, w czasach, gdy kamienice nie były jeszcze oznaczane numerami i stanowił znak rozpoznawczy dla poruszających się po danej ulicy^[1]. Początkowo był przypisany do konkretnego domu, a nie do specyficznej działalności^[1].

Dopiero od końca XVIII wieku gaper zaczął być coraz bardziej kojarzony z apteką lub drogerią jako ich znak rozpoznawczy^[1] w czasach, gdy oba te zawody były jeszcze ze sobą powiązane^[2].

Z biegiem lat gaper ewaluował^[3]. Każdy gaper był niepowtarzalny^[3]. Tym niemniej wśród zachowanych egzemplarzy można wyróżnić 4 typy: przybysza z Orientu, mężczyznę w mundurze (rzymskiego legionistę i późniejsze warianty policjanta i strażaka), aptekarza i błazna^[3].

Od połowy XIX wieku liczba aptek i drogerii z tym symbolem zaczęła się zmniejszać^[4].

W 1865 roku doszło w Holandii do prawnego rozgraniczenia zawodu aptekarza od zawodu drogisty^[2]. Od tego momentu gaper stał się symbolem używanym coraz częściej wyłącznie przez drogerie, podczas gdy wąż i moździerz stały się charakterystycznymi symbolami dla działalności aptekarskiej^[2].

Największa liczba tajemniczych „drewnianych głów” wisiała w Amsterdamie. Przed 1940 rokiem w pewnym momencie gaper zdobił przynajmniej 110 domów^[3].

Głowa, pełniąca funkcję szyldu lub znaku rozpoznawczego, była większa od naturalnej wielkości ludzkiej głowy. Była zrobiona z drewna i ręcznie pomalowana. Najczęściej przedstawiała mężczyznę^[5]. Zachowało się zaledwie kilka głów kobiet w tej roli^[6]. Twarze mogły być pomalowane od barwy białej aż po czarną jak węgiel^[6]. Wyraz twarzy mógł sugerować zaskoczenie, apatię lub strach^[5], niewinność, wesołość, wściekłość^[6], ból głowy, ból zęba, chorobę^[4]. Usta były zawsze otwarte, a oczy wpatrywały się w stojącego po przeciwnej stronie^[5]. Za nakrycie głowy służył turban, czapka do spania, korona lub hełm^[6]. Każdy egzemplarz był inny^[1].

Większości gaperów, wystawionych na zewnątrz, nie udało się przetrwać^[5], m.in. ze względu na nieprzerwane narażenie na zmienne warunki atmosferyczne^[6]. Zachowane egzemplarze znajdują się w posiadaniu muzeów lub osób prywatnych, czasami zdobią jeszcze wnętrze apteki lub drogerii^[6]. W Zuiderzeemuseum zgromadzono 27 sztuk^[4]. Najstarszy zachowany gaper pochodzi z 1693 roku z Middelburga^[4].

Wśród ogromnej różnorodności najczęściej można było spotkać cztery rodzaje gaperów: orientalnego przybysza z kolorowym turbanem na głowie, aptekarza (w czapeczce z opadającym czubkiem zakończonym pomponem lub frędzlem), błazna, a od początku XIX wieku również umundurowanego rzymskiego żołnierza, policjanta lub strażaka, ale były też „złote” i „koronowane” głowy czy głowy z małpką na ramieniu^[1].

Istnieje kilka niepotwierdzonych faktami teorii próbujących wyjaśnić dlaczego ten właśnie szyld symbolizował dawniej w Holandii aptekę lub drogerię, np. najbardziej znany w postaci mężczyzny w orientalnym odzieniu, którym mógł być Maur, muzułmanin, Turek lub Murzyn, wskazywałby na egzotyczne pochodzenie wielu surowców aptecznych, tj. aloes, senes, opium, owoce kolokwinty, szafran, kurkuma, żywice, gumy, olibanum, mirra czy bitumin, które były sprowadzane do Europy w ramach handlu z Imperium Osmańskim^[1].

Natomiast szyld w postaci błazna odnosił się do błazna, będącego pomocnikiem wędrownego szarlatana, którego zadaniem było przyciąganie uwagi publiczności na miejskim rynku oraz demonstrowanie działania „cudownych lekarstw”, aby zdobyć jak najwięcej klientów^[1].

Tajemnicza głowa z otwartymi ustami i wystawionym językiem mogła też po prostu ukazywać pacjenta, który otworzył usta i wystawił język, aby umożliwić medykowi dokonanie badania^[6] albo w celu połknięcia medykamentu^[7].

• Gaper – orientalny przybysz
• 
• 
• 

• Gapery
• 
  Gaper w hełmie ozdobionym płazem
• 
  Gaper jako błazen
• 
  Gaper w mundurze