Gnom

Gnom – legendarna lub baśniowa istota o niewielkim wzroście, wywodząca się z europejskiego folkloru, mieszkająca zazwyczaj pod ziemią. Słowo to bywa często używane jako synonim krasnoludka i goblina, które również należą do kategorii "małego ludu". W XVI wieku Paracelsus umieścił je na liście żywiołaków określając je mianem najważniejszych z duchów żywiołu ziemi. Krasnoludki potrafiły poruszać się w ziemi z taką samą łatwością, jak ludzie po ziemi a promienie słoneczne zmieniały je w kamień.

Charakteryzują się małym rozmiarem, życiem podziemnym oraz ogromną wiedzą na temat sekretów ziemskich. Dzisiaj postać gnoma może zostać uznana za "zfolkloryzowaną". W języku angielskim krasnal ogrodowy nazywany jest a garden gnome^[2].

Słowo "gnom" wywodzi się z neołacińskiego gnomus, jednak jest często uznawane za pochodne od starogreckiego słowa gnosis ("wiedza"), choć istnieje większe prawdopodobieństwo, że pochodzi ono od genomos ("mieszkaniec podziemi").

Istnieje tendencja do tłumaczenia tych terminów jako „krasnal” lub „gnom” w odniesieniu do małych istot, „jeśli są one związane z głębią ziemi i jej bogactwami, oraz jako „skrzat”, jeśli zamieszkują dom lub jego okolice”.^[3]

Istnieje pewne zamieszanie między krasnoludkami a gnomami. Krasnoludek oznacza małego człowieka z czerwoną spiczastą czapeczką. Gnomy natomiast są istotami bardziej krzepkimi i wytrwałymi.

Alchemik Paracelsus wymienia siedem istot bezdusznych, wśród których wspomina o gnomach zamieszkujących ziemię. Pisarz wierzy w duchy czterech żywiołów.^[4] jednym z żywiołów jest ziemia, która poprzez spontaniczne powstawanie, rodzi gnomy, strzegących skarbów pod ziemią. Opisuje je jako wysokie na 2 piędzi (czyli 40 cm) i bardzo małomówne^[5]. Według niego olbrzymy i krasnoludy pochodzą z powietrza, ale żyją na ziemi.

Gnom, często pojawiający się w niemieckich baśniach, na przykład w opowieściach braci Grimm, jest zazwyczaj przedstawiany jako pomarszczony starzec mieszkający w głębokich podziemiach, gdzie pilnuje zakopanego skarbu. Stąd wywodzi się określenie na szwajcarskich bankierów : „gnomy z Zurychu”^[6].

Archetyp gnoma pojawia się w legendach i folklorze wielu krajów Europy pod innymi nazwami, takimi jak islandzki vættir i pruski kaukis. Pojawia się jednak wiele nieklarowności, ponieważ gnom jest jedną z wielu małych nadprzyrodzonych istot, podobnych, ale subtelnie różniących się od innych stworzeń z europejskiego folkloru, w tym krasnoludów i goblinów, z którymi często jest mylony. Według innych interpretacji gnomy są krasnoludami, brzydkimi, zdeformowanymi, złośliwymi i niegrzecznymi, albo należą do kategorii dżinów, które według kabały skrywają pod ziemią skarby z kamieni i metali szlachetnych^[7].

Według niektórych podań istnieją gnomy przyjmujące rolę złodzieja, zwane również gnomami górskimi (gnome der Berge). Są to małe humanoidalne stworzenia, często przedstawiane jako niscy staruszkowie z brodą, w kapeluszu, ubrani na czerwono lub zielono. Przekonania są różne, na przykład w Irlandii „Leprechauny” podobno mieszkają u podnóża tęczy, gdzie strzegą kotła pełnego złota. Jeśli zostaną schwytane, spełniają trzy życzenia. W innych podaniach ludowych złodziejskie gnomy mieszkają wspólnie w domach ludzi i konsekwentnie kradną takie rzeczy jak skarpetki. Nie da się dokładnie określić skąd wzięły się wierzenia na temat gnomów, jednak wiadomo, że owe stworzenia są przedstawianie odmiennie na całym świecie. Łączy je to, że gnomy są w nich małe i materialistyczne.

Według psychoanalityka Carla Gustava Junga gnomy i skrzaty są „chtonicznymi” karłowatymi bóstwami, homunkulami podobnymi do Kabirów, a także symbolem „dziecięcych sił twórczych”^[8], które „nieustannie dążą do przejścia z głębin na wyżyny”^[9]. Posiadają wiele cech psychologicznych charakterystycznych dla dzieci, okazując się na przemian figlarne, mądre lub okrutne^[10]. Według psychologii analitycznej są one jednym z symbolicznych przejawów archetypu wewnętrznego dziecka (lub puer aeternus: „wieczne dziecko” po łacinie) występującego u dorosłych niezależnie od płci. Kiedy Gnom reprezentuje również harmonijny i spontaniczny rozwój psychiki, wewnętrzne dziecko jest zalążkiem całości psychicznej^[11].

Gnomy są ściśle związane z badaniem kryształów i kamieni szlachetnych i zapowiadają „nowego człowieka, pojednającego się z naturą i jej poznaniem”, tego, „który przemienił się w prawdziwe złoto” oraz „który odnalazł prawdziwą siarkę, o której zapomniał podczas swoich pierwszych eksperymentów^[12]”.

Niektóre publikacje określają gnomy jako rozległy gatunek, który obejmuje inne dobrze znane osobniki pod innymi nazwami: gremlin^[13] itp.

W literaturze i grach fantasy gnomy są najczęściej spokrewnionymi z krasnoludami, istotami o niewielkim wzroście, obdarzonymi wysokimi zdolnościami technicznymi. Gnomy zgadzające się z powyższym opisem występują w książkach Andrzeja Sapkowskiego i w grze Warcraft oraz World of Warcraft.

Tolkien

We wczesnych utworach J.R.R. Tolkiena, np. w Księdze zaginionych opowieści, gnomy to inna nazwa Ñoldorów, jednego z rodów elfów. Jest to najmądrzejsza grupa elfów, która nawiązuje do greckiego słowa „gnome”, oznaczającego „myśl, inteligencję”. Później jednak, Tolkien zrezygnował z tego terminu ze względu na skojarzenia tego słowa z krasnoludami^[14].

Jacek Piekara

W tomie opowiadań Jacka Piekary Ani słowa prawdy gnom pojawia w opowiadaniu Nie wszystko złoto, co się świeci (i na odwrót). Także tam gnomy są istotami niskiego wzrostu, niezwykle długowiecznymi (spotkany przez maga Arivalda miał z pewnością ponad 400 lat, ale prawdopodobnie znacznie więcej) oraz posiadały wyjątkową pamięć (wspomniany gnom przeczytał i zapamiętał co do słowa 1473 pozycje). Były przy tym bardzo strachliwe, wierząc że wszystkie inne rasy pragną wykorzystać je do swoich celów.

J. K. Rowling

W świecie Harry'ego Pottera krasnoludki to stworzenia, które opanowały ogród Rona Weasleya. Gnomy są Opisywane jako plaga podobna do ślimaków. Wspomina się o nich w drugiej książce, Harry Potter i Komnata Tajemnic, a także kilkakrotnie w kolejnych tomach, ponieważ pozbycie się ich („oczyszczenie” ogrodu) jest uciążliwym zadaniem, które dzieci Weasleyów muszą regularnie wykonywać.

C. S. Lewis

W serii Opowieści z Narnii autorstwa C. S. Lewisa, w powieści Srebrne krzesło, gnomy są mieszkańcami Podziemnego Świata.

W grze Dungeons & Dragons gnomy są jedną z głównych grywalnych ras. W Faerunie (Zapomniane Krainy) najpopularniejszym ze światów D&D, istnieje kilka rodzajów gnomów: svirfnebliny (potocznie gnomy głębinowe lub podziemne - zamieszkują Podmrok), leśne i skalne. Opisuje się je jako „osoby cenione przez wszystkich za swoje talenty w dziedzinie alchemii, inżynierii i wynalazczości”. Ponadto znani są ze swojego poczucia humoru i ciekawości. Gnomy mają od 90 do 120 cm wzrostu i ważą nieco ponad 20 kilogramów. Ich skóra jest zazwyczaj bardzo opalona, a nawet może przybierać kolor kory drzewnej. Ich włosy są zazwyczaj w kolorze blond, a oczy mogą przybierać dowolny odcień niebieskiego. Skalne gnomy to najczęściej spotykane gnomy w Faerunie. Cechuje je dociekliwość oraz niepoprawny optymizm. Mają zacięcie do trudnych prac rzemieślniczych.

• 1874: Druga część utworu Musorgskiego Obrazki z wystawy nosi tytuł „Gnomus” (z łaciny „Gnom”). Utwór ten ma przedstawiać gnoma skaczącego z miejsca na miejsce, a tempo jego ruchów nieustannie się zmienia.

• 1967: The Gnome to utwór zespołu Pink Floyd, napisany i skomponowany przez gitarzystę i wokalistę grupy, Syda Barretta. Utwór widnieje na ich pierwszym albumie o psychodelicznym charakterze, The Piper at the Gates of Dawn. Ma miejsce w fikcyjnym świecie z perspektywy gnoma o imieniu Grimble Grumble.

• 1967: The Laughing Gnome Davida Bowiego, wydana jako singiel. Stała się hitem po ponownym wydaniu w 1973 roku, w następstwie komercyjnego sukcesu Bowiego.

• 1970: All Things Must Pass byłego gitarzysty solowego i wokalisty The Beatles, George'a Harrisona. Okładka albumu przedstawia czarno-białe zdjęcie muzyka siedzącego wśród grupy krasnali ogrodowych.