Grójec

Grójec

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ratusz w Grójcu
Herb
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	grójecki
Gmina	Grójec
Prawa miejskie	1419
Burmistrz	Dariusz Gwiazda
Powierzchnia	8,57[1] km²
Wysokość	153 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość	16 758[2] 1955,4 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 48
Kod pocztowy	05-600
Tablice rejestracyjne	WGR
Położenie na mapie gminy Grójec Grójec
Położenie na mapie Polski Grójec
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Grójec
Położenie na mapie powiatu grójeckiego Grójec
51°51′56″N 20°52′00″E/51,865556 20,866667[3]
TERC (TERYT)	1406054
SIMC	0973352
Urząd miejski ul. Piłsudskiego 47 05-600 Grójec
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Grójec – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu grójeckiego i gminy miejsko-wiejskiej Grójec. Leży 45 km na południe od Warszawy, na pograniczu Wysoczyzny Rawskiej i Równiny Warszawskiej. Przez miasto przepływa Molnica, będąca dopływem rzeki Kraski.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Grójec liczył 16 758 mieszkańców^[2].

Grójec był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego^[4]. Początkowo jego nazwa brzmiała Grodziec^[5]. Grodziec położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie grójeckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego^[6]. Do 1954 roku Grójec był siedzibą wiejskiej gminy Kobylin. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa radomskiego, a przed 1975 do województwa warszawskiego.

• Pierwsze ślady osadnictwa datowane są na VII w. p.n.e.
• W XI-XII wieku Grójec był grodem kasztelańskim. Tytuł przeniesiono około 1250 do Czerska.
• W latach 1124–1250 Grójec był siedzibą archidiakonatu diecezji poznańskiej, przeniesionego następnie do Czerska.
• Prawa miejskie Grójec otrzymał w 1419 r. z nadania księcia mazowieckiego Janusza I Starszego^[7].
• Miasto uzyskało w 1526 r. statut miasta powiatowego.
• Miasto było zniszczone w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego^[7].
• W latach 1808–1815 Grójec wchodził w skład Księstwa Warszawskiego.
• W dniach 22–25 I 1863 r. doszło do pierwszych wystąpień powstańczych.
• W 1863 r. na terenie gminy miały miejsce walki z wojskami rosyjskimi.
• W trakcie operacji Warszawsko-Iwangorodzkiej podczas pierwszej wojny światowej odbywały się walki pomiędzy wojskami rosyjskimi a niemieckimi na terenie gminy^[8].
• W okresie międzywojennym na 10500 mieszkańców Grójca 5200 stanowiła ludność żydowska^[7].
• Grójec w czasie II wojny światowej:
  • we wrześniu 1939 stacjonowały tu 211. i 212. eskadra bombowa^[9].
  • 6 września 1939 – nalot Luftwaffe („w wyniku nalotów uległy zniszczeniu domy mieszkalne, młyn, oraz częściowo kościół, na który spadła jedna bomba, a obok dwie następne”^[10]).
  • 8 września 1939 – wkroczenie Niemców do Grójca, kwaterą niemieckiego starosty miasta Wernera Zimmermanna zostaje pałacyk w Kobylinie.
  • jesień 1940 – utworzenie getta dla ludności żydowskiej z Grójca oraz innych miejscowości (ok. 6 tys. osób)^[11].
  • luty 1941 – wywiezienie Żydów z grójeckiego getta do getta warszawskiego^[11].
  • 9 września 1942 – powieszenie na rynku 4 działaczy PPR w odwet za akcje sabotażowe Gwardii Ludowej (po wojnie na miejscu stracenia postawiono pomnik ku czci pomordowanych)^[12].
  • 26 marca 1944 – odbicie więźniów z siedziby gestapo.
  • 15 stycznia 1945 – zajęcie Grójca przez Armię Czerwoną (w obecnym budynku PSP nr 1 w Grójcu zostaje założony szpital polowy)^[7].

• Piramida wieku mieszkańców Grójca w 2014 roku^[13].

Okolice Grójca są najważniejszym polskim regionem uprawy i przetwórstwa jabłek. Obecnie w regionie Grójca uprawia się intensywne sady karłowe, które dostarczają ok. 40% krajowej produkcji jabłek, a intensywność upraw w niektórych gminach sięga nawet 70%.^{[potrzebny przypis]}

W regionie znajdują się duże firmy dystrybuujące środki ochrony roślin, firmy przetwórcze (produkujące koncentrat jabłkowy), sklepy zaopatrzenia ogrodniczego.

Tradycja upraw jabłoni sięga XVI w. Długa historia upraw tego owocu w regionie spowodowała wykształcenie się naturalnej marki „jabłka grójeckie”, której istnienie potwierdzają liczne zapisy duchownych i naukowców. Uprawę jabłoni promowała już królowa Bona. Rolę w rozwoju sadownictwa grójeckiego odegrali duchowni, którzy wprowadzali wysoką kulturę upraw sadowniczych. W XIX w. pojawili się pierwsi doradcy sadowniczy^[14]. Szczególnie dla rozwoju sadownictwa w regionie grójeckim zasłużył się Tadeusz Morawski, który w swoim majątku w Małej Wsi rozpoczął intensywną uprawę jabłoni, które eksportował do Niemiec.

Od 28 kwietnia 2008 jabłka grójeckie są oficjalnie produktem tradycyjnym^[15], a 27 listopada 2010 uzyskały^[16] rejestrację jako chronione oznaczenie geograficzne – produkt regionalny.

Bardzo szybko rozwija się także przetwórstwo tych owoców, które od prostej produkcji koncentratu do soku jabłkowego, przekształca się w kierunku produkcji soków mętnych i cydru.

W Grójcu mają swoje fabryki i siedziby międzynarodowe koncerny:

• Faurecia Automotive Polska S.A.
• Peter Renz Ltd.
• Cukiernicza Spółdzielnia Inwalidów „Jedność”

Stopa bezrobocia w powiecie grójeckim w czerwcu 2007 wynosiła 6,9%, we wrześniu 2012 8,0%^[17], a w styczniu 2017 3,6%^[18].

Na terenie miasta i gminy Grójec prowadzą działalność medyczną następujące podmioty opieki medycznej:

• Powiatowe Centrum Medyczne Sp. z o.o. w Grójcu, w którym mieści się m.in. SOR z poradniami specjalistycznymi.
• Niepubliczne punkty opieki zdrowotnej o różnym charakterze.

• W Grójcu krzyżują się S7 i DK50 stanowiące zachodnią obwodnicę miasta (oddaną do użytku w 1980 roku^[19]) oraz droga krajowa nr 50, stanowiąca część tranzytowej obwodnicy Warszawy, tutaj również mają swój początek drogi wojewódzkie – 722 do Piaseczna i 728 do Jędrzejowa.
• Grójecki PKS Sp. z o.o. obsługuje^[20] sieć podmiejską Grójca i trasy do Warszawy, Białobrzegów, Radomia, Góry Kalwarii, Warki, Białej Rawskiej, Nowego Miasta nad Pilicą, Mszczonowa i innych.

• Ratusz w Grójcu – wybudowany w 1821 roku według projektu Hilarego Szpilowskiego w stylu klasycystycznym. Został wpisany do rejestru zabytków 23 marca 1962 roku oraz 12 lutego 1982. Znajduje się przy Rynku (Plac Wolności). Obecnie siedziba Urzędu Stanu Cywilnego.
• Kościół św. Mikołaja Biskupa – wybudowany w stylu późnogotyckim w latach 1520-30. Obok drewniana dzwonnica z roku 1889. Wewnątrz - datowana na rok 1482 chrzcielnica, w której ochrzczono ks. Piotra Skargę, na terenie przykościelnym znajduje się również jego pomnik.
• Pomnik ks. Piotra Skargi przy kościele św. Mikołaja Biskupa z 1996 r.
• Budynek Poczty Polskiej w stylu klasycystycznym, dawny zajazd dla dyliżansów.
• Budynek dawnego szpitala im. ks. Piotra Skargi – pierwszy murowany szpital w Grójcu, wybudowany w latach 1855–1857. Już pod koniec XIX w. przestał wystarczać potrzebom chorych i pracowników. Pełnił funkcje mieszkalne dla pracowników szpitala, przytułku dla bezdomnych, a po 1965 roku, szpitalne.
• Jatki miejskie
• Budynek Szkoły Podstawowej nr 3 im. ks. Piotra Skargi – budowla klasycystyczna. Dawniej carskie koszary wojskowe, miejsce walk w okresie powstania styczniowego 1863 roku.
• Budynek Starostwa Powiatowego
• Zespół dworca Grójeckiej Kolei Dojazdowej, obejmujący m.in. dworzec i wieżę ciśnień
• Cmentarz Stary (rzymskokatolicki)
• Cmentarz ewangelicki
• Cmentarz żydowski

W Grójcu znajdują się:

• 4 przedszkola publiczne i 2 niepubliczne,
• 3 szkoły podstawowe oraz 3 szkoły podstawowe z oddziałami przedszkolnymi na terenie wiejskim
• 2 szkoły ponadpodstawowe (LO i ZS),
• 1 szkoła specjalna

• Kościół rzymskokatolicki
  • parafia św. Mikołaja Biskupa
  • parafia Miłosierdzia Bożego
• Kościół greckokatolicki:
  • placówka duszpasterska w Grójcu^[21]
• Świadkowie Jehowy:
  • zbór Grójec (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Sala Królestwa^[22].

Grójec współpracuje z trzema miastami partnerskimi^[23][24]:

• Canosa di Puglia (Włochy)
• Strumica (Macedonia)
• Nowa Wieś Spiska (Słowacja)

• Piotr Skarga herbu Pawęza, SJ, inna forma nazwiska: Piotr Powęski, mylnie: Pawęski (1536-1612) – jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej. Autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych.
• Jechiel Danziger (1828-1894) – rabin, pierwszy cadyk chasydzkiej dynastii Aleksander.
• Jan Bojankowski (1832-1870) – pierwszy (od 1864) architekt miejski Łodzi.
• Tadeusz Olszewski 1898-1944 - ostatni przedwojenny burmistrz Grójca, Honorowy Obywatel Miasta.
• Czesław Olszewski (1894-1969) – fotograf, dokumentalista. Współzałożyciel Syndykatu Fotoreporterów Rzeczypospolitej Polskiej.
• Jan Jagmin-Sadowski (1895-1977) – generał brygady Wojska Polskiego.
• Łukasz Kralczyński (1896-1940) – kapitan intendent Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.
• Leonard Pękalski (1896-1944) – malarz, ilustrator.
• Henryk Jasiorowski (1926-2017) – przedstawiciel nauk rolniczych, zootechnik, specjalizujący się w genetyce, hodowli i produkcji zwierzęcej na świecie, w latach 1975–81 rektor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.
• Zygmunt Olesiewicz (1929-1993) – koszykarz, trener i działacz.
• Edyta Wojtczak (1936) – w latach 1957–1996 spikerka Telewizji Polskiej; laureatka „Superwiktora”.
• Maria Wiłun (1943) – kostiumograf. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Nominowana do Polskiej Nagrody Filmowej Orzeł w 2001 za kostiumy do filmu Syzyfowe prace.
• Waldemar Rebinin (1944-1970) – pracownik Wojewódzkiej Kolumny Transportu Sanitarnego w Gdańsku, zastrzelony w czasie wydarzeń grudniowych 1970.
• Anna Karbowiak (1950) – wioślarka, medalistka mistrzostw Europy, olimpijka z Montrealu 1976.
• Leszek Suski (1957) – strażak, generał brygadier w stanie spoczynku, I zastępca komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej w latach 2005–2007, komendant główny Państwowej Straży Pożarnej i szef Obrony Cywilnej Kraju w latach 2015–2019.
• Marek Suski (1958) – polityk, poseł na Sejm IV, V, VI, VII, VIII, IX i X kadencji, w latach 2017–2019 szef Gabinetu Politycznego Prezesa Rady Ministrów.
• Magdalena Gnatowska (1968) – aktorka teatralna, filmowa i dubbingowa. Reżyser dubbingu, współpracująca ze Studiem Sonica.
• Tomasz Borowski (1970) – bokser, olimpijczyk z Atlanty 1996.
• Mariusz Klimek (1974) – wokalista popowo-jazzowy, śpiewak, kompozytor i nauczyciel akademicki.
• Andrzej Stankiewicz (1974) – dziennikarz, publicysta, zastępca redaktora naczelnego Onetu.
• Monika Zawadzka (1977) – artystka wizualna. Realizuje instalacje przestrzenne, rzeźby, wideo oraz teksty. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
• Justyna Kozdryk (1980) – sztangistka, medalistka igrzysk paraolimpijskich, mistrzostw świata i Europy.

• Sebastian Przyrowski (1981) – piłkarz grający na pozycji bramkarza, reprezentant Polski, wychowanek Pilicy Białobrzegi.
• Bartłomiej Niedziela (1985) – piłkarz występujący na pozycji pomocnika.

• Andrzej Osiński (1990-1992)
• Witold Rak (1992-1993)
• Jacek Stolarski (1993-1998)
• Piotr Papaj (1998-2002)
• Jacek Stolarski (2002-2018)
• Dariusz Gwiazda (2018 - obecnie)

• Obwód Grójec Armii Krajowej
• Mazowsze Grójec
• Grójec (krater marsjański)

• Gród, w: Encyklopedia staropolska, t. 2, oprac. A. Brückner, K. Estreicher, Warszawa 1990, s. 215-217.
• Grójec, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1986, s. 845.
• Kąkol R., Kacewicz E., Polskie miasta i miasteczka: niezwykły przewodnik po największych, najmniejszych, najstarszych, najmłodszych, najciekawszych, najdziwniejszych miastach i miasteczkach, Warszawa 2010. (ISBN 978-83-60530-95-5)
• Kępka A., Dzieje Grójca do 1945 roku, Grójec 2006. (ISBN 83-89729-58-X)
• Laskowski W. S., Grójec: w 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta, red. Z. Szeląg, Grójec 2004. (ISBN 83-919242-2-X)
• Matyjas R., Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna im. Wacława Skarbimira Laskowskiego w Grójcu: tradycje i współczesność, Grójec 2017. (ISBN 978-83-950077-0-5)
• Matyjas R., Powiat grójecki na scenie wieków, Grójec 2010. (ISBN 978-83-85953-70-8)
• Matyjas R., Powiat grójecki w okresie Drugiej Rzeczypospolitej: studia i materiały, Grójec 2004. (ISBN 83-85953-24-8)
• Matyjas R., Wyznania ratuszowych duchów, Grójec 2019. (ISBN 978-83-956192-0-5)
• Matyjas R., Z dziejów Grójecczyzny, Grójec 1994.
• Pawlak R., Polska: zabytkowe ratusze, Warszawa 2010. (ISBN 978-83-7495-781-6)
• Rola-Stężycki A. Z., Grójeckim traktem, Grójec 2009. (ISBN 978-83-925866-1-6)
• Szeląg Z., Grójeckie we wspomnieniach. Seria 1-7, Grójec 1999-2008.
• Szeląg Z., Zagłada Żydów w Grójcu, Grójec 2011. (ISBN 978-83-60659-11-3)
• Wolf J., Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” t. XV nr 381/1867, s. 16. (link)

• Strona internetowa gminy i miasta Grójec.
• Strona internetowa parafii św. Mikołaja Biskupa.
• Strona internetowa parafii Miłosierdzia Bożego.
• Historia Żydów w Grójcu.