Gulcz

Gulcz

wieś
Centrum wsi
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	czarnkowsko-trzcianecki
Gmina	Wieleń
Liczba ludności (2006)	ok. 600
Strefa numeracyjna	67
Kod pocztowy	64-723[2]
Tablice rejestracyjne	PCT
SIMC	0532412
Położenie na mapie gminy Wieleń Gulcz
Położenie na mapie Polski Gulcz
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Gulcz
Położenie na mapie powiatu czarnkowsko-trzcianeckiego Gulcz
52°52′46″N 16°22′26″E/52,879444 16,373889[1]

Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Gulcz

Gulcz (pol. hist. Golcz^[3]) – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie czarnkowsko-trzcianeckim, w gminie Wieleń. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie pilskim.

Wieś leży w północno-zachodniej Wielkopolsce, między Notecią i Gulczanką. Ludność Gulcza liczy ok. 600 mieszkańców.

Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 181. W miejscowości jest przystanek kolejowy Gulcz.

Wieś pierwotnie związana była z Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od końca XIV wieku. Wymieniona została w łacińskim dokumencie datowanym na 1381 pod nazwą Golcze, 1400 Golcze, 1403 Golcz, 1406 Golce, 1434 Golycz, 1447 Glocz, 1510 zapisana błędnie i przekręcona przez pisarza z XVI wieku Chodecz^[3].

Miejscowość była początkowo prawdopodobnie wsią królewską, a później szlachecką i należała do panów Knyszyńskich, Rożnowskich, Jabłonowskich, Trąmpczyńskich, Wielżyńskich, Boboleckich i Czarnkowskich przedstawicieli lokalnej szlachty wielkopolskiej. W 1487 wieś leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1508 miejscowość należała do parafii Lubasz^[3].

Najwcześniejsze wiadomości o Gulczu pochodzą z t.zw. falsyfikatów czarnkowskich datowanych na XV-XVI wiek. W falsyfikacie z 1430, a powstałym ok. 1546, jest wzmianka o rzekomym dokumencie króla polskiego Władysława I Łokietka dotyczącego sprzedaży wsi królewskiej Gulcz Sławnikowi Piotryszewiczowi. Ten sam falsyfikat mówi o podziale wsi w 1430 r. na część Knyszyńskiego i część Czarnkowskiego, co znajduje potwierdzenie w piętnastowiccznych przekazach źródłowych. Król polski Władysław Jagiełło miał zwrócić Gulcz z rzekami Noteć i Pokrzywnica Janowi z Czarnkowa rycerzowi Grobu Pańskiego oraz Jakubowi Knyszyńskiemu. Z falsyfikatu datowanego na 1381 pochodzi też wiadomość o pierwszym dziedzicu Mikołaju^[3].

Pierwszym notowanym dziedzicem wsi miał być w 1381 Mikołaj z Gulcza, który odnotowany został jako świadek w procesie sądowym. W 1400 odnotowano kolejnego właściciela we wsi Gniewosza dziedzica Gulcza, który toczył spór z Durnikiem. W 1406 Henryk Doring lub Durink z Gulcza toczył spór sądowy o wieś z Sędziwojem niegdyś Przebędowskim z Gulcza. W latach 1425–1434 dziedzicem we wsi był Grzegorz. W 1487 Ubychna wdowa po Jakubie Knyszyńskim sprzedała z prawem odkupu połowę Gulcza za 80 grzywien Tomisławowi z Rożnowa. W 1487 Hieronim Rożnowski syn zmarłego Tomisława sprzedał nabytą przez ojca połowę wsi na takich samych warunkach Maciejowi Zarembie Jabłonowskiemu z Jabłonowa koło Ujścia. W 1502 duchowny Jan Rudkowski z siostrą Elżbietą sprzedali Tomaszowi Wielżyńskiemu swoje dobra odziedziczone po matce, w tym połowę Gulcza, za 200 grzywien. W 1504 Maciej Zaremba Jabłonowski sprzedał połowę wsi z prawem odkupu Wojciechowi Trąmpczyńskiemu. W 1510 Wojciech Trąmpczyński dał połowę Gulcza, którą kupił za 80 grzywien, braciom niedzielnym Hieronimowi i Benedyktowi z Lubasza, a w zamian otrzymał od nich połowę Prusinowa koło. Czarnkowa. W 1516 Tomasz Wielżyński dworzanin królewski odstąpił Jakubowi Boboleckiemu połowę Gulcza będącą w zastawie u Małgorzaty Ocieskiej. W latach 1577–580 płatnikiem podatków ze wsi był Maciej Bobolecki sukcesor Jakuba na połowie Gulcza lub dzierżawca jednej z części należących do Czarnkowskich^[3].

Miejscowość odnotowały również historyczne rejestry podatkowe. W 1508 pobrano ze wsi wiardunki wojenne. Miejscowość liczyła wówczas 8 łanów, stał w niej młyn oraz karczma. 1509 pobór miał miejsce od 8 łanów, sołtysa gospodarującego na jednym łanie oraz od młyna i karczmy. W 1510 pobrano podatki od 9,5 łana. W 1510 wieś miała 16 półłanków osiadłych, połowę łana opuszczonego, 9 zagrodników, młyn oraz folwark uprawiany przez kmieci. W 1553 miał miejsce pobór z dwóch części Gulcza - od synów Sędziwoja oraz od synów Macieja Czarnkowskich. W 1563 Gulcz nie zapłacił poboru podatkowego z powodu pożaru. W 1577 odbył się pobór z dwóch części wsi. Z części kasztelana rogozińskiego Wojciecha Czarnkowskiego syna Macieja oraz z części Macieja Boboleckiego. W 1580 pobrano podatki od Barbary wdowy po kasztelanie Wojciechu Czarnkowskim z 4 łanów oraz od komornika. Z części Macieja Boboleckiego opodatkowano 5 półłanków, 5 zagrodników, dwóch kowali, karczmy z rolą, młyna o jednym kole^[3].

Wskutek II rozbioru Polski w 1793 wieś przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Po rozbiorach, właścicielem został hrabia na Goraju – Hochberg. Miejscowa ludność znajdowała pracę u niemieckiego pana, a jednocześnie obrabiała dzierżawioną ziemię. W Gulczu zamieszkiwali rolnicy niezależni, jednak względy finansowe i oświatowe nie pozwalały uzyskiwać plonów, które dawałyby znaczną niezależność. Część ludności opuszczała swoje rodzinne strony w poszukiwaniu chleba poza krajem. Wyjeżdżali do Francji, Belgii, a nawet do Ameryki, Australii czy też Afryki.

W okresie międzywojennym wieś leżała w granicach II Rzeczpospolitej. W miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Gulcz”^[4].

Wiadomo, że w 1851 roku Gulcz posiadał już szkołę. Budynek był usytuowany przy ulicy Dworcowej. Była to chata z gliny, kryta trzciną. Izba była niska i mała, podłogę stanowiło klepisko. Uczył w niej jeden nauczyciel. Po 1872 roku szkołę przeniesiono na ulicę Łąkową, do budynku specjalnie na ten cel wzniesionego. Budynek był kryty dachówką. Uczył w dalszym ciągu jeden nauczyciel. W 1878 roku zakupiono nowy budynek, przy narożniku ulic Łąkowej i Czarnkowskiej. Urządzono tu drugą izbę lekcyjną. Uczyło wtedy już dwóch nauczycieli - katolik i ewangelik. W 1907 roku przybył trzeci nauczyciel. Urządzono trzecia izbę lekcyjną (dzierżawioną).

W 1910 roku rozpoczęto budowę obecnego budynku, a w 1911 roku nowa szkoła została oddana do użytku. Uczono w niej w języku niemieckim. W nowym budynku aż do wybuchu II wojny światowej uczyło czterech nauczycieli (trzech katolików i jeden ewangelik). We wrześniu 1939 roku działalność szkoły została zawieszona.

W połowie listopada Niemcy rozpoczęli nauczanie w szkole, które trwało do połowy stycznia 1940 roku. Po zajęciu wioski przez Niemców, w szkole kwaterowało wojsko niemieckie. Po zasiedleniu wioski przez Niemców w szkole uczono wyłącznie dzieci niemieckie. W okresie wojny budynek został zelektryfikowany. Dzieci polskie zaczęto uczyć w 1943 roku w budynku położonym pomiędzy Roskiem i Gulczem. Uczęszczanie na lekcje było dobrowolne.

Początkowo Gulcz należał do parafii w Lubaszu oddalonej o 12 km, co było poważną trudnością w wypełnianiu obowiązków religijnych, dlatego parafianie czynili starania o utworzenie parafii w Gulczu. Starania te zostały uwieńczone sukcesem i ks. kard. August Hlond erygował parafię w Gulczu 6 lipca 1936, wyłączając ją z Lubasza.

Parafia liczy ok. 1200 wiernych i obejmuje następujące wsie: Ciszkowo Wybudowanie, Gulcz, Hamrzysko, Krucz Wybudowanie i Mikołajewo.

 Osobny artykuł: Kościół św. Piotra i Pawła w Gulczu.

Początkowo funkcję kościoła pełniła kaplica pw. Chrystusa Króla mieszcząca się w dawnym zajeździe. Do budowy kościoła parafialnego przystąpiono dopiero po II wojnie światowej, kiedy proboszczem był ks. Bernard Woltman, który w latach 1950-1953 wybudował kościół parafialny pw. św. Apostołów Piotra i Pawła według projektu architekta Franciszka Morawskiego w stylu neoromańskim. Kamień węgielny pochodzi z katedry poznańskiej, która ma tych samych patronów. Konsekrowany został 28 czerwca 1953 przez ks. abpa Walentego Dymka.

Wyposażenie wnętrza projektował Józef Pade. W ołtarzu bocznym jest zabytkowy późnobarokowy obraz Św. Rodziny z około 1780 r., pochodzący z kościoła bernardyńskiego we Wschowie. Kościół parafialny został przystosowany do nowej liturgii i został ostatnio odnowiony.

W Gulczu działalność prowadzi klub sportowy MKS LZS "Orzeł" Gulcz występujący obecnie w B klasie Wielkopolskiego Związku Piłki Nożnej. Początki LZS-u sięgają 1948 r. W 2015 roku klub wznowił aktywność po kilkuletnim zawieszeniu działalności. A największym sukcesem był awans do klasy okręgowej.

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), zeszyt 3, hasło „Golcz”. Wrocław: Ossolineum, 1987, s. 518-519.

• Archiwalna strona wsi
• Gulcz jako Golcz w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
• Zdjęcia 12.06.2011
• Kościół pw. św. Piotra i Pawła w Gulczu - 02.05.2011
• Procesja w Boże Ciało 23.06.2011
• http://orzel-gulcz.futbolowo.pl/