Gładczyn

Gładczyn

osada
Dwór w Gładczynie, stan z 2010 r.
Państwo	Polska
Województwo	mazowieckie
Powiat	pułtuski
Gmina	Zatory
Liczba ludności (2023)	285[2]
Strefa numeracyjna	29
Kod pocztowy	07-214[3]
Tablice rejestracyjne	WPU
SIMC	0523809[4]
Położenie na mapie gminy Zatory Gładczyn
Położenie na mapie Polski Gładczyn
Położenie na mapie województwa mazowieckiego Gładczyn
Położenie na mapie powiatu pułtuskiego Gładczyn
52°40′02″N 21°10′32″E/52,667222 21,175556[1]
Multimedia w Wikimedia Commons

Gładczyn – osada sołecka^[5] w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Zatory^[4][6].

Bezpośrednio przy drodze wojewódzkiej nr 618 Wyszków–Pułtusk znajduje się Gładczyn (do 1945 r. Dobra Gładczyn), na północ Gładczyn Rządowy i na południe, nieco dalej od pozostałych osad, Gładczyn Szlachecki. Podział wynika z dawnych przemian własnościowych^[7].

Wieś, w dawnych źródłach nazywana Gładczyno, istnieje od przełomu XII i XIII wieku^[7]. Po raz pierwszy została wymieniona w dokumencie Konrada Mazowieckiego z 1203 lub 1235 r. potwierdzającego nadanie ziem biskupom płockim. Na początku XVI wieku osiedliła się w niej drobna szlachta, zaś na końcu XVIII i na początku XIX wieku osadnicy niemieccy^[8].

W XIV wieku Gładczyn znajdował się w rękach rycerskiego rodu Lubiczów, ale w 1452 biskup Paweł Giżycki uzyskał dla Kościoła jej północną część. Dało to początek ugruntowanemu w XVI wieku podziałowi na Gładczyn Szlachecki oraz Gładczyn Biskupi, który po sekularyzacji na początku XIX wieku przemianowano na Gładczyn Rządowy^[7].

W lustracji dóbr biskupich z 1670 znajduje się opis wizytacji folwarku w Gładczynie^[9].

W II połowie XVIII wieku właścicielem części szlacheckiej był Maciej Domański. Po jego śmierci w 1798 majątek odziedziczyły córki – Anna Szymkowska i Rozalia Mieszkowska. Rozalia w 1804 odkupiła udział siostry, a następnie inne części wsi należące do Stanisława Kownackiego (1805) i Józefa Dąbrowskiego (1808). Po śmierci Rozalii jej majątek przeszedł na jej córki: Angelę Jezierską, Joannę Gniewoszową i Annę Mieszkowską^[7].

W 1845 majątek, zakupiony na licytacji, przeszedł w posiadanie rodziny Modzelewskich: najpierw Piotra – rewizora gubernialnego, od 1857 Henryka, od 1862 Wiktora. Ostatnim właścicielem majątku, który przejął go w 1907, był Marian Henryk Modzelewski. W latach 20. XX wieku majątek liczył 670 ha. W rękach Modzelewskich pozostał do 1939^[10]. Ostatnią właścicielką, od 1934 samodzielną (po przedwczesnej śmierci męża), była Wanda Modzelewska^[11].

Zachował się murowany dwór wzniesiony przez Wiktora Modzelewskiego w latach 1897–1900. Powstał na miejscu drewnianego budynku zaprojektowanego przez Bronisława Massalskiego według wytycznych Julii Modzelewskiej. Jest to parterowy budynek na planie prostokąta, dziewięcioosiowy, z piętrową, trzyosiową częścią środkową poprzedzoną czterokolumnowym gankiem. Dwór był remontowany w latach 80. XX wieku, współcześnie jest opuszczony. Wokół rozciągają się pozostałości parku przebudowanego w 1912 według projektu Stefana Celichowskiego. Całe założenie dworskie wpisane jest do rejestru zabytków^[10].

Modzelewscy byli szanowani przez okolicznych chłopów za zaangażowanie społeczne i oświatowe. Wanda Modzelewska, zamieszkała w Gładczynie od 1914, gromadziła przykłady sztuki ludowej Kurpi Białych, z których część przepadła podczas II wojny światowej, a ocalona część została przekazana muzeom. Interesowała się haftem na płótnie i na tiulu, tkactwem, meblarstwem, kowalstwem artystycznym, plecionkarstwem i garncarstwem. Z jej inicjatywy kobiety zaczęły przenosić tradycyjne hafty z koszul na serwety. W 1936 powołała zorganizowaną produkcję chałupniczą, czyli kooperatywę – zalążek spółdzielni zarejestrowanej w 1938 jako Kurpiowska Spółdzielnia Przemysłu Ludowego w Gładczynie z siedzibą w Pniewie. Modzelewska była członkinią zarządu spółdzielni, która do 1939 liczyła 140 osób, stwarzając możliwość pozarolniczego źródła utrzymania wielu rodzin. Po II wojnie światowej spółdzielnia została reaktywowana przez Cepelię i przeniesiona do Pułtuska^[11].

W trakcie II wojnie światowej Gładczyn znajdował się w granicach III Rzeszy i podlegał pod rejencję ciechanowską. Wanda Modzelewska została zmuszona do opuszczenia dworu w 1940. Budynek, zajęty przez Niemców, służył jako szpital dla wojska. Modzelewska zamieszkała w pobliskim Gładczynie Rządowym, gdzie przebywała do 1943^[12].

We wsi działały tkaczki, m.in. Marianna Dymczyk i Władysława Lusa. Istniał również regionalny zespół „Kurpie Gocie”^[8].

Po nacjonalizacji majątku w miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne Gładczyn^[13].

• Gładczyn Rządowy
• Gładczyn Szlachecki

• Gładczyn (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 594 .