Helena Stawska

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Helena Stawska – postać literacka, jedna z bohaterek powieści Lalka Bolesława Prusa.

Jest około trzydziestoletnią, zubożałą po powstaniu styczniowym kobietą, która po zaginięciu męża samodzielnie utrzymuje matkę i córkę Helusię, pracując jako guwernantka. Przedstawiona jako osoba dobra, spokojna, wierna i ofiarna, należy do nielicznych jednoznacznie pozytywnie charakteryzowanych postaci powieści. Stawska odgrywa istotną rolę w wątku procesu o lalkę, kiedy zostaje niesłusznie oskarżona przez baronową Krzeszowską o kradzież zabawki należącej wcześniej do jej zmarłej córki. Jest również związana z głównym wątkiem uczuciowym utworu: zakochuje się w Stanisławie Wokulskim, a Ignacy Rzecki bezskutecznie próbuje doprowadzić do ich małżeństwa.

W interpretacjach powieści Stawska bywa przedstawiana jako niewykorzystana przez Wokulskiego możliwość szczęśliwego życia rodzinnego i przeciwieństwo Izabeli Łęckiej.

W powieści została ukazana jako około trzydziestoletnia szatynka o pięknej urodzie^[1]. Uchodzi za osobę dobrą, spokojną, wierną, cierpliwą i nieśmiałą^[1][2]. Po powstaniu styczniowym jej rodzina utraciła majątek. Mąż Stawskiej uchodzi za zaginionego po tym, jak cztery lata przed czterema laty uciekł za granicę po oskarżeniu go o zabójstwo^[1]. Stawska mieszka wraz ze swoją matką i córką Helusią w kamienicy dawniej należącej do rodziny Łęckich^{[1][2][3.1][4]}. Pracuje jako guwernantka, następnie jako kasjerka w sklepie Wokulskiego^[1][4]. Pomimo tego, że pracuje, zarabia i utrzymuje dom, Prus nie ukazuje jej jako emancypantkę, a kobietę, która podejmuje się pracy zawodowej z konieczności^[1]. Mieszka w kamienicy Łęckich^[4].

Wrogo do Stawskiej jest ustosunkowana jej sąsiadka baronowa Krzeszowska^[2][5]. Ignacy Rzecki w swoim pamiętniku przedstawia historię procesu o lalkę. Baronowa, nie mogąc pogodzić się ze śmiercią dziecka, oskarżyła Helenę Stawską o kradzież zabawki, która dawniej należała do jej zmarłej córki^[2][5]. Podczas procesu Stanisław Wokulski udowadnia, że lalka została kupiona w jego sklepie^[2][5][3.2]. Przedmiot procesu jest jedną z interpretacji tytułu powieści – rzekomo skradziona lalka symbolizuje pozory, fałszywe oskarżenia oraz płytkość relacji^[2]. Niechęć baronowej do Stawskiej wynika również z zazdrości o barona Krzeszowskiego, który po wyprowadzce z domu zaczyna interesować się Heleną. Niechęć ta nie zmniejsza się pomimo zachowania Stawskiej, która jest niechętna staraniom barona^[3.2]. Po procesie sądowym baronowa przeprasza Stawską za swoje zachowanie^[3.1].

W Helenie Stawskiej zakochany był Ignacy Rzecki, który nie wierząc, że ma jakiekolwiek szansę wobec niej, decyduje się wyswatać ją ze Stanisławem Wokulskim, co stanowiłoby potwierdzenie istnienia porządku na tym świecie^[6][7][8][4]. Sama Stawska była zakochana w Wokulskim, jednak ten nie wykazywał wobec niej zainteresowania, kierując swoje uczucia wobec Izabeli Łęckiej^[1][2]. Tuż po zaręczynach z Izabelą Łęcką Wokulski (wraz z Rzeckim) ustalają, że mąż Heleny Stawskiej zmarł w Algierze. Mając świadomość, że nie zwiąże się z Wokulskim, Stawska decyduje się wyjść za mąż za Mraczewskiego^[4].

Helena Stawska jest określana jako jedna z nielicznych pozytywnych postaci powieści^[1]. Według Beaty Katarzyny Obsulewicz, Helena Stawska reprezentuje model bezinteresownej służby innym. Nie koncentruje się na własnych potrzebach, lecz troszczy się o córkę, matkę, pracowników i osoby obce. Jej postawa nie wynika z publicznego programu filantropijnego, ale z codziennej odpowiedzialności i gotowości do pomocy. Jej postawa ma wpływ na Wokulskiego, który dostrzega w Stawskiej alternatywę dla własnej działalności opartej na wielkich projektach i znacznych środkach finansowych. Bohaterka pomaga bez rozgłosu, poprzez pracę, opiekę i bezpośredni kontakt z ludźmi. Obsulewicz widzi w niej przykład indywidualnego szczęścia osiąganego dzięki służbie innym^[9]. Magdalena Kreft przeciwstawia jej postawę egoistycznej religijności salonów, wskazując na jej sposób modlitwy, która ma charakter prosty i osobisty. Bohaterka modli się w potrzebie, lecz zachowuje pokorę wobec Boga, a w Wielką Sobotę nie tylko prosi o własne szczęście, ale także o dobro Izabeli^[10]. Agata Zalewska opisała motyw Stawskiej jako element uświadamiający, poniewczasie, Wokulskiemu, że że podporządkowanie życia jednej iluzji (związkowi z Łęcką) uniemożliwiło mu rozpoznanie innych możliwości (takich jak związek ze Stawską)^[11].

Literaturoznawca Cezary Zalewski zauważa pewne podobieństwa pomiędzy Heleną Stawską a prostytutką Marianną^[a] oraz stawiając tezę, że prototypem obu postaci jest biblijna jawnogrzesznica. Zdaniem Zalewskiego obie bohaterki zostały przez swoje pracodawczynie oskarżone o kradzież (lalki / dochodów), oba oskarżenia okazują się być fałszywe, a skutki procesu okazują się być skrajne (możliwa utrata środków utrzymania i prawdopodobna eksmisja z kamienicy / zajęcie się prostytucją). Zdaniem Zalewskiego analogia staje się ściślejsza, gdy uwzględni się aspekt moralny. Stawskiej zarzuca się rzekome romanse, Marianna zaś jawnie utrzymuje się z prostytucji^[3.3]. Interpretacja Zalewskiego spotkała się z krytyką ze strony Henryka Markiewicza, który zwraca uwagę, że Stawska była postacią bez grzechu, a grzech mogłaby popełnić dopiero dla Wokulskiego^[12]. Sam Markiewicz w 1967 roku, doceniając Lalkę jako znakomitą powieść o miłości, zwraca uwagę, że Prus zrównał obojętność Izabeli wobec Wokulskiego, obojętność Wokulskiego wobec Stawskiej oraz obojętność Stawskiej wobec Rzeckiego^[8].

Xenia Gasiorowska negatywnie oceniła tą postać, pisząc, że „Prus najwyraźniej nie przepada za swoimi kobiecymi postaciami”, i używając Stawskiej jako jednego z omawianych przykładów. Według badaczki Helena Stawska charakteryzuje się skrajną uległością, dochodzącą do granic naiwności^[13].

W ekranizacji powieści z 1977 roku w reżyserii Ryszarda Bera w rolę Heleny Stawskiej wcieliła się Marta Lipińska^[4][14].