Henryk Prajs

Henryk Prajs

Abram Chaim Prajs

Henryk Prajs (2016)
Data i miejsce urodzenia	30 grudnia 1916 Góra Kalwaria
Data śmierci	25 kwietnia 2018
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Henryk Prajs (ur. 30 grudnia 1916 w Górze Kalwarii^[1] jako Abram Chaim Prajs, zm. 25 kwietnia 2018^[2]) – polski działacz społeczny i kombatancki pochodzenia żydowskiego, weteran kampanii wrześniowej^[3].

Pochodził z ubogiej rodziny żydowskiej z Góry Kalwarii^[4]. Jego rodzicami byli Dawid Prajs (zm. w 1918^[4] w wyniku bandyckiej napaści^[3]) oraz krawcowa Gołda Messing^[1] (córka radnego miejskiego Izraela Messinga^[4]). Miał dwoje rodzeństwa; starszą siostrę Gołdę i młodszego brata Dawida^[1]. Po śmierci ojca wychowywany był przez swojego stryja Jankiela. W młodości był działaczem syjonistycznym^[4]. Za namową matki^[3] kształcił się w zawodzie krawieckim i utrzymywał się z terminowania w miejscowych zakładach krawieckich i kaletniczych. Od 1937 służył w 3 pułku Szwoleżerów Mazowieckich im. Pułkownika Jana Kozietulskiego w Suwałkach, a następnie ukończył szkołę podoficerską. Po agresji III Rzeszy na Polskę brał udział wraz z macierzystą jednostką w polskiej wojnie obronnej września 1939^[4]. W składzie Suwalskiej Brygady Kawalerii w stopniu kaprala uczestniczył 3 września w kontrnatarciu na terenie Prus Wschodnich, zaś 14 września został ciężko ranny w trakcie bitwy pod Olszewem i 17 września trafił do niewoli sowieckiej, w której przebywał przez trzy miesiące^[2].

W czasie okupacji niemieckiej początkowo przebywał w getcie w rodzinnej Górze Kalwarii, z którego zbiegł. Resztę okupacji spędził pod przybranym nazwiskiem Feliks Żołądek, ukrywany przez rodzinę Pokorskich z Rozniszewa^[4] (rodzina Pokorskich została za pomoc Henrykowi Prajsowi odznaczona medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata). Jego rodzina zginęła w czasie Holokaustu^[3]. U schyłku powstania warszawskiego, pracował jako krawiec przy sowieckim obozie wojskowym^[5]. Zaraz po wojnie powrócił do Góry Kalwarii, gdzie podjął pracę w zawodzie^[5], początkowo praktykując na własną rękę, a następnie w spółdzielni krawieckiej, by po siedmiu latach otworzyć własny interes^[5]. Później po ukończeniu technikum ogrodniczego zajmował się ogrodnictwem^[5]. Był członkiem ZBoWiD^[5]. Do 1968 pełnił funkcję ławnika^[4]. W 1949 poślubił Czesławę Marię Wasilewską (zm. 1990^[5]), a w 1950 przyszła na świat ich jedyna córka Eugenia Małgorzata^[1].

Zaangażowany był w szereg działań na rzecz zachowania pamiątek po kalwaryjskich Żydach. Przyczynił się między innymi do ogrodzenia żydowskiego kirkutu. Przekazał liczne eksponaty do zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, w tym spisaną przez siebie w czasie okupacji w języku jidysz historię Żydów z Góry Kalwarii. W momencie poprzedzającym śmierć był ostatnim Żydem z Góry Kalwarii^[4]. Działał w Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym Żydów w Polsce^[5]. Był członkiem założycielem Stowarzyszenia Żydowski Dom Seniora Moszaw Zkenim^[6]. Henryk Prajs był także ostatnim żyjącym żołnierzem 3. Pułku Szwoleżerów Mazowieckich^[4], biorąc czynny udział w popularyzacji tradycji polskiej kawalerii. Był współtwórcą i aktywnym członkiem Honorowego Szwadronu Trzeciego Pułku Szwoleżerów (został mianowany na stopień porucznika)^[7]. Przez wiele lat co roku uczestniczył w uroczystościach rocznicowych bitwy pod Olszewem^[8]. Był bohaterem jednego z odcinków serialu dokumentalnego TVP z serii Notacje historyczne^[9].

25 stycznia 2017 w warszawskiej Synagodze im. Małżonków Nożyków z okazji setnych urodzin Henryka Prajsa odbyła się uroczystość, w trakcie której Dyrektor Gabinetu Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Jacek Polańczyk, wręczył Henrykowi Prajsowi w imieniu p.o. Szefa UdSKiOR Jana Józefa Kasprzyka pamiątkową szablę^[10].

Zmarł 25 kwietnia 2018 w wieku 101 lat. 29 kwietnia 2018 został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie. W uroczystości pogrzebowej wzięli udział między innymi szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Jan Józef Kasprzyk i naczelny rabin Polski Michael Schudrich^[11].

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski^[2]
• Medal „Pro Patria”
• Medal „Pro Memoria”
• Odznaka „Weteran Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny”