IRIS²

IRIS² (ang. Infrastructure for Resilience, Interconnectivity and Security by Satellite) – planowana wieloorbitowa konstelacja internetu satelitarnego rozwijana przez Unię Europejską^[1][2][3][4]. Licząca blisko 300 satelitów konstelacja ma zapewnić bezpieczną łączność, lokalizację i nadzór dla agencji rządowych^[5], jest odpowiednikiem amerykańskiego projektu SpaceX Starshield^[6]. System ma również oferować łączność szerokopasmową dla firm i obywateli^[7].

Szacowany koszt przy podpisaniu umowy w grudniu 2024 wyniósł 10,6 mld euro, z czego 6,5 mld pochodziło ze środków publicznych, a ponad 4 mld z finansowania prywatnego^[8][9]. Pierwsze starty satelitów spodziewane są w 2029, a początek usług rządowych w 2030^[10]. Europejska Agencja Kosmiczna (ESA) odpowiada za rozwój i rozmieszczenie systemu, a agencja Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego (EUSPA) za świadczenie usług rządowych^[11]. IRIS² jest częścią ogólnej strategii kosmicznej UE, w tym EU Space Strategy for Security and Defence^[12].

IRIS² będzie konstelacją wieloorbitową, łączącą zalety dwóch typów orbit. Satelity na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO) zapewniają niskie opóźnienie transmisji, a satelity na średniej orbicie okołoziemskiej (MEO) – szersze pokrycie^[9]. Docelowo system ma liczyć 264 satelity LEO na wysokości 1200 km oraz 18 satelitów MEO na wysokości 8000 km^[13], co łącznie daje około 290 satelitów^[10][7]. Dla porównania Starlink ma już ponad 7 tys. satelitów i planuje rozmieścić 42 tys., a więc IRIS² nie jest megakonstelacją^[13].

Kluczowym elementem systemu jest bezpieczeństwo transmisji. Łączność między satelitami odbywać się będzie za pomocą łączy laserowych, a dane będą przesyłane do pięciu stacji naziemnych^[13]. Satelity mają być projektowane jako nieemisyjne, aby nie zakłócać obserwacji astronomicznych^[13]. Pod względem przydziału pasm częstotliwości IRIS² będzie rozwinięciem dwóch istniejących konstelacji – Eutelsat OneWeb oraz O3b mPOWER (operatora SES)^[13].

System ma świadczyć usługi w trzech głównych obszarach: bezpieczna łączność rządowa (w tym szyfrowana komunikacja dla służb dyplomatycznych, wojskowych i kryzysowych), komercyjna łączność szerokopasmowa dla firm oraz dostęp do szybkiego internetu dla obywateli, zwłaszcza na obszarach wiejskich i w „cyfrowych martwych strefach”^[11]. Planowane zastosowania cywilne obejmują m.in. zdalną opiekę zdrowotną i zarządzanie inteligentnymi sieciami energetycznymi^[11].

Projekt został ogłoszony przez Radę UE w listopadzie 2022^[1]. Komisja Europejska powierzyła realizację projektu międzynarodowemu konsorcjum przemysłowemu, w skład którego weszły m.in. Airbus Defence and Space, Thales Alenia Space i Arianespace^[14][15]. Konstelacja ma być wynoszona przez europejskie rakiety, takie jak Ariane 6 – jej pierwszy start, wielokrotnie opóźniany^[16][17][18], ostatecznie odbył się 9 lipca 2024^{[19][20][21][22]}.

Kontrakt miał zostać przyznany do końca marca 2024, ale Komisja Europejska wstrzymała go. Na posiedzeniu komisji parlamentarnej UE 9 kwietnia 2024 komisarz ds. rynku wewnętrznego Thierry Breton oświadczył, że Komisja wciąż finalizuje umowę, nie podając terminów^[15]. Ostatecznie w październiku 2024 Komisja ogłosiła przyznanie umowy koncesyjnej konsorcjum SpaceRISE, składającemu się z trzech europejskich operatorów satelitarnych – SES, Eutelsat i Hispasat – z ośmioma podwykonawcami: Thales Alenia Space, OHB (OHB SE), Airbus Defence and Space, Telespazio, Deutsche Telekom, Orange, Hisdesat oraz Thales SIX^[10][23]. Umowę podpisano w Brukseli 16 grudnia 2024^[7][8].

W lutym 2025, po wstrzymaniu amerykańskiej pomocy wojskowej dla Ukrainy, pojawiło się pytanie o dalszą dostępność Starlinka (ponad 7 tys. satelitów) dla Ukrainy. IRIS² nie będzie jednak na orbicie przed 2030, a obecna europejska alternatywa Eutelsat OneWeb jest znacznie droższa^[24]. W kwietniu ujawniono, że Niemcy finansują korzystanie przez Ukrainę z usług Eutelsat od około roku jako alternatywy dla Starlinka^[25].

Równolegle program IRIS² zaczął przyciągać państwa trzecie. W marcu Norwegia wystąpiła z wnioskiem o członkostwo^[26], a w lipcu podobne rozmowy zakończyła Islandia^[27]. Szwajcarska firma WISeSat.Space utworzyła spółkę zależną w Hiszpanii, by dostosować się do programu^[28].

W sierpniu konsorcjum SpaceRISE zawęziło wybór głównego wykonawcy segmentu LEO do Airbusa (Francja) i Aerospacelab (Belgia) – decyzja spodziewana była do końca roku^[29][30]. We wrześniu Polska przeznaczyła środki na sześć satelitów łączności bezpiecznej jako dodatkowy wkład w program IRIS²^[31][32].

27 stycznia 2026 UE ogłosiła uruchomienie programu GOVSATCOM agencji EUSPA, będącego etapem przejściowym do IRIS²^[33], integrującego osiem satelitów z pięciu państw członkowskich^[34][35][36]. W marcu Cypr jako pierwszy kraj wykorzystał GOVSATCOM operacyjnie^[33]. 26 marca Norwegia i Islandia podpisały formalne umowy o uczestnictwie w obu programach^[37].

W czerwcu 2026 Niemcy wmurowały kamień węgielny pod budowę centrum GOVSATCOM w Kolonii, jednego z dwóch planowanych obiektów wspierających program^[38][39].