Jan Güntner

Jan Güntner

Jan Güntner (2018)
Data i miejsce urodzenia	17 czerwca 1931 Kraków
Zawód	aktor
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Jan Władysław Güntner (ur. 17 czerwca 1931 w Krakowie^[1]) – polski aktor teatralny i filmowy, reżyser, współzałożyciel Piwnicy pod Baranami, członek zespołów aktorskich Cricot 2, Starego Teatru, Teatru Ludowego, Teatru Młodego Widza, Teatru Satyryków, współpracownik Teatru 38, przyjaciel i pierwszy wykonawca wierszy Andrzeja Bursy. W latach 1979–1981 dyrektor Teatru Bagatela. Członek i były wiceprzewodniczący Stowarzyszenia Kuźnica.

Jan Güntner urodził się w 1931. Jego rodzice pochodzili z Bochni i działali w Towarzystwie Bochniaków. Przed II wojną światową jego matka należała do Polskiego Stowarzyszenia Kobiet z Wyższym Wykształceniem, zaś ojciec Rudolf był działaczem abolicjonistycznym i wygłaszał odczyty przeciwko karze śmierci w różnych miastach Polski; należał także do loży masońskiej Przesąd Zwyciężony.

W czasie okupacji jego ojciec działał w podziemiu niepodległościowym, przewodził m.in. podziemnemu sądowi. W związku z tym zmuszony był nocować w różnych kryjówkach poza domem, w tym w mieszkaniu swojej siostry przy ul. Złoty Róg 27. W konspiracji działał też starszy kuzyn Güntnera, Jerzy Nowak: „Szwagier ojca był dowódcą rzeszowskiego okręgu AK. Obaj ich synowie, moi starsi kuzyni, byli w okupacyjnej podchorążówce. Rysia wzięli w obławie na leśnych partyzantów. Jerzyk, czyli Jerzy Nowak, był w miejskich strukturach. Do jego zadań należało wykonywanie wyroków śmierci. Po wojnie się nie ujawnił, w 1946 wstąpił do szkoły aktorskiej, którą w Krakowie stworzył Juliusz Osterwa. Reszta jego kariery jest znana w historii teatru i kina”^[2].

Jan Güntner od 1938 uczęszczał do szkoły powszechnej im. św. Jana Kantego przy ul. Smoleńsk 7. Tam w pierwszej klasie poznał Andrzeja Bursę, z którym nawiązał przyjaźń trwającą niemal dwadzieścia lat, aż do śmierci Bursy w 1957. Güntner wspominał ich wspólne doświadczenia z czasów niemieckiej okupacji: „Jeśli odwołano nam lekcje, a zdarzało się to często z braku węgla do ogrzewania klas, to jeździliśmy z Andrzejem i kolegami na gapę. W razie czego można było wyskoczyć w biegu. Widzieliśmy wszystko, co można było zobaczyć za okupacji. Na Siennej koszary mieli włoscy bersalieri. Wołaliśmy do nich porco italiano i szybko uciekaliśmy. A oni tylko się śmiali. No i podróże tramwajem przez getto, do pętli w Bonarce, gdzie łowiliśmy cierniki, rozwielitki i oczliki do akwariów. Widzieliśmy miejsca rozstrzeliwań, szubienicę postawioną koło dworca kolejowego w Płaszowie po likwidacji obozu Płaszów. To była oswojona groza”^[2].

Zdał maturę w I Liceum Ogólnokształcącym im. Bartłomieja Nowodworskiego. W 1953 ukończył Państwową Wyższą Szkołę Aktorską w Krakowie^[3]. Tam wśród jego wykładowców byli Adam Polewka, Władysław Krzemiński, Władysław Józef Dobrowolski, Władysław Woźnik, Kazimierz Meierhold i Wiesław Gorecki^[2]. Również w 1953 związał się z Teatrem im. Stefana Żeromskiego Kielce-Radom prowadzonym przez Tadeusza Byrskiego. Byrski zarekomendował Güntnera Tadeuszowi Kantorowi do Teatru Cricot 2^[2].

Güntner był jednym z założycieli Piwnicy pod Baranami, w której występował w latach 1956–1957. Na deskach Piwnicy był pierwszym wykonawcą wierszy Andrzeja Bursy. Wraz z Bursą napisał inspirowany teatrem okrucieństwa scenariusz Karbunkuł, na podstawie którego Tadeusz Kantor wyreżyserował spektakl pod tym tytułem^[2].

W 1954 ożenił się z malarką Anną Güntner (1933–2013). Rok później urodziła się ich córka^[2] Agata^[4].

Udzielał się w krakowskim Teatrze Młodego Widza Marii Biliżanki, gdzie zagrał w dwóch przedstawieniach. W latach 1958–1971 związany był z Teatrem Ludowym.

Jako reżyser współpracował z Teatrem 38. W 1968 wystawił na jego deskach sztukę Kot i mysz, adaptację powieści Güntera Grassa, za którą w 1969 otrzymał nagrodę indywidualną na V Łódzkich Spotkaniach Teatralnych. W latach 1979–1981 był dyrektorem Teatru Bagatela.

Od 1972 był członkiem zespołu Teatru Starego w Krakowie. Występował spektaklach Konrada Swinarskiego, Jerzego Jarockiego, Filipa Bajona, Jerzego Grzegorzewskiego i Krystiana Lupy. Ostatni raz na deskach Starego Teatru pojawił się w 2005^[5].

Od momentu założenia nieprzerwanie członek Krakowskiego Stowarzyszenia Kuźnica^[2], którego był wiceprzewodniczącym po śmierci Tadeusza Hołuja.

• De mortuis (1961), etiuda szkolna
• Dziewczyna z dobrego domu (1962) jako Filip, kolega Joanny; nie występuje w napisach
• Serce (1965)
• Potem nastąpi cisza (1965) jako podporucznik Woźniak, podwładny Kolskiego
• Niekochana (1965) jako Piotr, przyjaciel Kamila
• Trzecia granica (1975), odc. 3
• Sprawa osobista (1984) jako antykwariusz Kropaczewski
• Blisko, coraz bliżej (1986) jako doktor Bedweiser w przedziale pociągu; odc. 17, w napisach nazwisko: Gütner
• Gry uliczne (1996) jako adwokat
• Kazimierz Zamknięty (2004) jako starzec, film krótkometrażowy
• Ad maiorem pastae gloriam (2017) jako Wielebny Spaghettus, film krótkometrażowy

• Smok (1961) jako Szarleman, archiwista
• Pensjonat pod Aniołem Stróżem (1963)
• Dwa zmartwienia Obłomowa (1963)
• Rewizor (1964) jako Bobczyński
• Gry i zabawy (1964) jako Poboczny; również asystent reżysera
• Futro bobrowe (1970) jako Motes
• Rh Inżynier (1978) jako Profesor Pistjan
• Pastorałka (1979) jako Prologus, Dameta, Pachoł 2
• Odprawa posłów greckich (1982)
• Żałoba przystoi Elektrze (1983) jako Doktor
• Polski listopad (1983) jako Hrabia Ostrowski
• Poeta Laureatus (1983)
• Dziady (1983) jako Pelikan
• Granica (1984) jako Hrabia Toczewski
• Prawdziwe Lemuela Gulliwera Przygody (1987) jako Guliwer, Hulgo, Glum
• Pięćdziesiąt dukatów (1987) jako Nowicki
• Ostatni z Jagiellonów czyli Rzeczpospolita na rozdrożu (1988) jako wojewoda kijowski
• Reformator (1989) jako Staruszek z parasolem
• Bruno (1989) jako Emisariusz
• Zapach orchidei (1991) jako Gęsikowski
• Sprawa Andersa (1993)
• Wiosna narodów w cichym zakątku (1997) jako Senator
• Strach na strychu (1998) jako Dyrektor

Źródło^[3].

• Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski „w uznaniu wybitnych zasług dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy twórczej” (22 maja 2000)^[6]
• Odznaka „Honoris Gratia” „w uznaniu zasług dla Krakowa i jego mieszkańców” (5 września 2017)^[7]
• Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” za dokonania artystyczne i zaangażowanie w rozwój kultury polskiej, szczególnie za działalność artystyczną w Piwnicy Pod Baranami (2024)^[4]

• Jan Güntner na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
• Jan Güntner piwniczne wspomnienia film
• Jan Güntner w bazie IMDb (ang.)
• Jan Güntner w bazie Filmweb