Jan Himilsbach

Jan Himilsbach

Data i miejsce urodzenia	1931 Mińsk Mazowiecki
Data i miejsce śmierci	11 listopada 1988 Warszawa
Zawód	aktor, kamieniarz, górnik, ślusarz, pisarz
Lata aktywności	1968–1988
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Jan Himilsbach (ur. 1931 w Mińsku Mazowieckim, zm. ok. 11–12 listopada^[a] 1988 w Warszawie) – polski aktor, pisarz i scenarzysta; z zawodu był kamieniarzem.

Występującą – według oficjalnej metryki – w niektórych źródłach datę swych urodzin 31 listopada 1931^[b] Jan Himilsbach kwitował słowami: jeden dzień w tą, jeden dzień w tamtą, co za różnica. Wg anegdoty za tę pomyłkę odpowiada ojciec aktora, który, po intensywnym świętowaniu narodzin syna, nie mógł sobie przypomnieć właściwej daty^[1]. Kolejna podawana data to 1 maja 1931, przy czym określana jest jako niepewna^[c]. Inne źródła przyjmują, że urodził się najprawdopodobniej około 1–3 maja 1931^[d].

Życiorys aktora również jest pełen niejasności, niezgodności i sprzecznych informacji. Przyczyn takiego stanu rzeczy było wiele, a on sam nie tylko nie starał się wyjaśniać wątpliwości, ale dodatkowo z premedytacją wprowadzał zamęt w swej biografii. Udzielił przez całe swoje życie około siedmiuset wywiadów, za każdym razem opowieści o sobie wzbogacając o nowe wątki. Uzasadniał to, zgodnie ze swoją logiką, mówiąc: no bo ile razy można pieprzyć wciąż jedno i to samo^[2].

Podobno urodził się jako Iwan Himilsbach, matka była rosyjską imigrantką, a ojciec nie był znany^[2].

Wg innej wersji, jego rodzicami byli Stanisław, robotnik i Marianna z domu Himilsbach. Do 1945 mieszkał w Mińsku Mazowieckim, w tym samym roku rozpoczął pracę jako kolporter czasopism "Głos ludu" i "Chłopska droga"^[3].

Wielu osobom opowiadał, że jego prawdziwi rodzice zginęli w czasie II wojny światowej oraz że jako żydowskie dziecko przeżył, ukrywając się na cmentarzu. Historia ta znana była m.in. środowisku skupionemu wokół sióstr zakonnych z Lasek pod Warszawą, gdzie Himilsbach często przyjeżdżał. Jej potwierdzeniem^{[według kogo?]} może być akt chrztu Himilsbacha z 1943, odnaleziony w Mińsku Mazowieckim przez Stanisława Manturzewskiego i brzmiący następująco:

Działo się w Mińsku, dnia dwudziestego ósmego kwietnia, tysiąc dziewięćset czterdziestego trzeciego roku, o godzinie dziewiątej. Stawiła się Marianna Berkman, lat czterdzieści dziewięć mająca, przy mężu, z Mińska, w obecności Jana Płochockiego, robotnika i Jadwigi Frąckiewicz, przy mężu, obydwojga pełnoletnich, z Mińska i okazała dziecię płci męskiej, oświadczając, iż takowe urodziło się w Mińsku, dnia trzydziestego pierwszego listopada, roku tysiąc dziewięćset trzydziestego pierwszego, o godzinie szesnastej z Marianny Himilsbach, lat trzydzieści pięć wówczas mającej, niezamężnej, robotnicy nieżyjącej. Dziecięciu temu na chrzcie świętym w dniu dzisiejszym nadane zostało imię Jan, a rodzicami jego chrzestnymi byli: Jan Płochocki i Jadwiga Frąckiewicz. Akt ten stawiającej i świadkom przeczytawszy, łącznie z nimi podpisaliśmy: ks. Józef Brodała, Maryianna Berkman, Płochocki Jan, Frąckiewicz.

Najbardziej prawdopodobne fakty z życia Jana Himilsbacha można zrekonstruować z jego własnych opowiadań. Urodził się w biednej rodzinie i dorastał w otoczeniu ludzi z marginesu – ich właśnie utrwalał później w swych opowiadaniach i takie role zazwyczaj przyznawano mu w filmach.

W 1947, mając 16 lat, trafił najpierw do więzienia (w wywiadzie stwierdził, że było to nieistniejące już bardzo ciężkie więzienie karno-śledcze nr III w Warszawie, zwyczajowo zwane „Toledo”), a potem do istniejącego do dzisiaj zakładu poprawczego w Szubinie, kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Bydgoszczy, gdzie poznał podstawy kamieniarstwa. Następnie za dobre sprawowanie został, wraz z kilkoma kolegami, oddelegowany do kamieniołomów w Strzegomiu, gdzie zaczął przyuczać się do zawodu kamieniarza^[2]. To tam zaczął czytać książki. Dalsze jego losy są niejasne. Czasem mówił, że pracował jako grabarz na cmentarzu w Mińsku Mazowieckim; inna wersja głosiła, że skończył szkołę górniczą, wyjechał na Górny Śląsk i pracował jako górnik rębacz w KWK „Boże Dary” w Kostuchnie^[4]. W ciągu swojego życia, zanim rozpoczął karierę literacką, odbył służbę wojskową (co potwierdzają fotografie w mundurze), pracował jeszcze jako piekarz, ślusarz i palacz kotłowy na statkach. Tę ostatnią pracę podjął m.in. w 1951, po przyjeździe z Gdańska do Warszawy, gdzie zatrudnił się w żegludze śródlądowej na Wiśle.

Był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. Uczył się na Uniwersyteckim Studium Przygotowawczym, później w Wieczorowym Uniwersytecie Marksizmu-Leninizmu przy Komitecie Wojewódzkim PZPR w Warszawie.

Od 1956 przez wiele lat pracował jako kamieniarz na warszawskich Powązkach, co pozwoliło mu na udzielenie pomocy przy uzyskaniu miejsca na tym cmentarzu dla Marka Hłaski w roku 1975^[5] (wcześniej publicznie opowiadał się za sprowadzeniem ciała Marka Hłaski do Polski^[5]), był też inicjatorem tego przedsięwzięcia i wykuł napis na jego płycie nagrobnej^[6]. Zmarł ok. 11 listopada 1988 w melinie przy ulicy Górnośląskiej w Warszawie, w obecności przyjaciela, aktora Zdzisława Rychtera^[7].

Żonaty z Barbarą (1935-2013)^[8].

Himilsbach był bohaterem szeregu anegdot, niejednokrotnie przez niego samego wymyślonych. Zasłynął również jako autor specyficznych złotych myśli^[e].

Jego debiut literacki przypada na 1951, kiedy opublikował swój pierwszy wiersz. W 1959 debiutował jako prozaik. Wydał trzy tomy opowiadań:

• 1967 – Monidło
• 1974 – Przepychanka
• 1982 – Łzy sołtysa

Po śmierci pisarza wydano:

• 2002 – Zatopione skały i inne monidła
• 2002 – Łzy sołtysa i inne opowiadania
• 2003 – Raj na ziemi i inne historie
• 2004 – Moja oszałamiająca kariera
• 2005 – Opowiadania zebrane

Himilsbach jako aktor nie był za życia doceniany, jedno z nielicznych wyróżnień otrzymał w 1972 r. – został ex aequo z Danielem Olbrychskim laureatem Złotej Maski czytelników „Expressu Wieczornego” za osiągnięcia aktorskie w Rejsie Marka Piwowskiego^[2]. Po śmierci grono znawców filmu doceniło jego samorodny talent. Jego najbardziej znaną rolą jest gra w filmie Rejs, a w nim dialog z inżynierem Mamoniem. Himilsbach obsadzany był zazwyczaj w rolach epizodycznych, najczęściej grał ludzi z marginesu, ze względu na chrypliwy głos i charakterystyczny wygląd. W 2002 r. powstał film dokumentalny Himilsbach. prawdy, bujdy, czarne dziury w reżyserii Stanisława Manturzewskiego i Małgorzaty Łupiny, który otrzymał w Grand Prix 44. Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie^[2][9].

Przez większą część swojej kariery aktorskiej był naturszczykiem, ale pod jej koniec zdał eksternistycznie egzamin aktorski.

• Monidło (1969), scenariusz Antoniego Krauzego na podstawie opowiadania Jana Himilsbacha
• Przyjęcie na dziesięć osób plus trzy (1973)
• Wniebowzięci, wspólnie z Andrzejem Kondratiukiem (1973)
• Chleba naszego powszedniego, wspólnie z Januszem Zaorskim (1974)
• Party przy świecach (1980)
• Fucha (1983), scenariusz Michał Dudziewicz na podstawie opowiadania Jana Himilsbacha
• Zabawa w chowanego (1985)
• Jedenaste przykazanie, wspólnie z Januszem Kondratiukiem (1987)

• Himilsbach – prawdy, bujdy, czarne dziury – reżyseria: Stanisław Manturzewski, Małgorzata Łupina, 2002
• Jan według Himilsbacha – reżyseria: Andrzej Wąsik, 2011

• 19 listopada 2015 w Warszawie uroczyście odsłonięto mural „Kadry z filmów z Himilsbachem i Maklakiewiczem”. Mural wykonano na ścianie wiaduktu al. Jana Pawła II w Warszawie, pomiędzy rondem Jana Himilsbacha i rondem Zdzisława Maklakiewicza. Mural w formie taśmy filmowej o wymiarach około 60 × 5 m, oprócz 7 fotorealistycznie oddanych kadrów z filmów, zawiera biogramy Jana Himilsbacha i Zdzisława Maklakiewicza. Pomysłodawczynią i autorką projektu muralu jest architekt krajobrazu Katarzyna Łowicka^[12].
• W styczniu 2013 nazwę rondo Jana Himilsbacha nadano skrzyżowaniu ulic na warszawskiej Woli, położonemu po zachodniej stronie alei Jana Pawła II pomiędzy rondem Zgrupowania AK „Radosław” a ulicą Ludwika Rydygiera^[13][14].
• Od 2008 w Mińsku Mazowieckim, rodzinnym mieście Jana Himilsbacha, organizowany jest festiwal poświęcony jego twórczości. Jego pomysłodawczynią jest red. Ewa Sumisławska^[15]. Podczas festiwalu wręczana jest najlepszemu aktorowi niezawodowemu, wybranemu w głosowaniu esemesowym, nagroda „Monidło”^[16].
• W 2001 roku rada miasta zdecydowała o nazwaniu mostu imieniem Himilsbacha^[17].
• Przyjaciel Himilsbacha Zdzisław (Bene) Rychter założył Stowarzyszenie Niekonwencjonalnych Postaci Filmowych „Gęba” im. Jana Himilsbacha^[18].
• Tablica upamiętniająca Jana Himilsbacha i jego żonę Barbarę na bloku przy ul. Górnośląskiej 9/11, w którym mieszkali, ufundowana przez Miejski Dom Kultury w Mińsku Mazowieckim i odsłonięta w listopadzie 2013.

• Anna Poppek, Rejs na krzywy ryj..., czyli Jan Himilsbach i jego czasy, A. Liber oraz Vis-a-Vis/Etiuda, Kraków 2013.
• Mój Himilsbach, czyli wspomnienia o Janku H., red, Piotr Siła, wydawca Miejski Dom Kultury, Mińsk Mazowiecki 2014.

• Fonoteka. Jan Himilsbach
• Jan Himilsbach w bazie Akademia Polskiego Filmu
• Jan Himilsbach w bazie filmpolski.pl
• Jan Himilsbach w bazie Filmweb
• Jan Himilsbach w bazie IMDb (ang.)
• Jan Himilsbach, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Autorzy) [dostęp 2026-01-13] .