Jane Loudon

Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.

Jane Loudon

Mrs. Loudon

Jane Loudon
Imię i nazwisko	Jane C. Loudon
Data i miejsce urodzenia	19 sierpnia 1800 Birmingham
Data i miejsce śmierci	13 lipca 1858 Londyn
Dziedzina sztuki	literatura piękna, rysunek
Ważne dzieła
The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century Gardening for Ladies
Multimedia w Wikimedia Commons

Jane Loudon z domu Webb; znana również jako Jane C. Loudon lub Mrs. Loudon (ur. 19 sierpnia 1800 w Birmingham, zm. 13 lipca 1858) – angielska pisarka, ogrodniczka, popularyzatorka nauki. Była jedną z prekursorek literatury science fiction.

Tworzyła przed upowszechnieniem się terminu „science fiction”, dlatego przez długi czas jej twórczość zaliczano do literatury gotyckiej, fantastycznej lub grozy. Była także autorką pierwszych popularnych poradników ogrodniczych, odróżniających się od specjalistycznych opracowań z zakresu ogrodnictwa. Przedstawiała sztukę ogrodniczą jako zajęcie odpowiednie również dla młodych kobiet. Była żoną znanego ogrodnika i botanika Johna Claudiusa Loudona(inne języki), z którym współtworzyła część publikacji, obok własnej, niezwykle popularnej serii książek. Największą sławę przyniosła jej powieść gotycka The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century(inne języki) (1827).

Rok urodzenia Jane Webb pozostaje niepewny. Większość źródeł podaje datę 1807, jednak rejestr Church of England Deaths and Burials, 1813–2003 wskazuje, że w chwili śmierci miała 57 lat, co potwierdza datę urodzenia 1800^[1].

Była córką Thomasa Webba, znanego prawnika z Edgbaston w Birmingham, oraz jego żony. Źródła różnią się co do miejsca jej narodzin. Według Oxford Dictionary of National Biography przyszła na świat w Ritwell House, prawdopodobnie tym samym budynku, który znany był również jako Kitwell House w Bartley Green^[2][3][4].

Po śmierci matki w 1819 odbyła wraz z ojcem roczną podróż po Europie, podczas której nauczyła się kilku języków obcych. Po powrocie sytuacja finansowa rodziny uległa pogorszeniu. Interesy ojca załamały się, a jego majątek został utracony wskutek nadmiernie ryzykownych spekulacji. Sprzedał dom w Edgbaston i przeniósł się do innej swojej posiadłości – Kitwell House w Bartley Green, oddalonej o około sześć mil. Zmarł w 1824 w skrajnym ubóstwie^[5]. Jane Webb miała wówczas siedemnaście lat^[2][3][4].

W późniejszym okresie życia Jane Loudon zasłynęła z działalności w trzech odmiennych dziedzinach. Dzięki podróżom po Europie poznała różne kultury oraz nauczyła się kilku języków obcych, co wykorzystała w późniejszych podróżach. W wieku 27 lat opublikowała The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century, uznawaną za pierwszą powieść fikcyjną poświęconą mumii i dzieło, które zapoczątkowało nowy nurt w literaturze^[6]. Po zawarciu małżeństwa z botanikiem i projektantem krajobrazu Johnem Claudiusem Loudonem poświęciła się piśmiennictwu botanicznemu^[7]. Dzięki przystępnym poradnikom ogrodniczym przyczyniła się do popularyzacji ogrodnictwa wśród przedstawicieli klasy średniej^[8][9]. Była jedną z pierwszych autorek, które udostępniały wiedzę botaniczną odbiorcom spoza środowiska specjalistów. Samodzielnie opanowała również sztukę ilustracji botanicznej^[10][7].

Po śmierci ojca Jane Loudon rozpoczęła działalność literacką, która stała się jej głównym źródłem utrzymania. Jej pierwszą publikacją był tom poezji Prose and Verse, wydany w 1824 . Następnie zwróciła się ku prozie, tworząc swoje najbardziej znane dzieło – The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century^[2].

Powieść została opublikowana anonimowo przez wydawcę Henry'ego Colburna(inne języki) jako trzytomowe wydanie, zgodnie z powszechną wówczas praktyką wydawniczą, która ułatwiała czytelnikom przenoszenie niewielkich tomów. Sama autorka wspominała^[11]:

Inspiracją dla The Mummy! mogła być panująca wówczas moda na wszystko, co związane ze starożytnym Egiptem, wywołana francuskimi badaniami prowadzonymi podczas wyprawy Napoleona do Egiptu. Wpływ mogły mieć również publiczne pokazy rozwijania egipskich mumii, organizowane od 1821 w teatrze w pobliżu londyńskiego Piccadilly, które Jane Webb mogła oglądać jako młoda dziewczyna. Za możliwe źródło inspiracji uznaje się również powieść Mary Shelley Frankenstein (1818)^[3].

We Frankensteinie Shelley pisała, że „mumia ponownie obdarzona życiem nie mogłaby być równie odrażająca jak to monstrum”, co mogło stać się impulsem do stworzenia późniejszej koncepcji Loudon. Autorka nawiązała również do kilku motywów obecnych w dziele Shelley, takich jak odraza wobec upragnionego celu, natychmiastowe oskarżenie o przestępstwo czy próby uniknięcia odpowiedzialności poprzez kłamstwo^[3].

W przeciwieństwie jednak do potwora Frankensteina, ożywiony faraon Cheops nie sieje śmierci i grozy. Pełni natomiast rolę doradcy, udzielając bohaterom wskazówek dotyczących polityki i życia. Powieść można także interpretować jako polemikę z tematyką Frankensteina. Mumia Loudon wyraźnie podkreśla bowiem, że zawdzięcza życie łasce Boga, a nie wyłącznie osiągnięciom ludzkiej nauki^[3].

Na tle wielu wczesnych utworów science fiction, takich jak Ostatni człowiek Mary Shelley czy anonimowo wydana powieść The Reign of King George VI, 1900–1925^[12], The Mummy! wyróżnia się szeroką wizją przyszłości. Loudon nie ograniczyła się do przedstawienia zmian politycznych, lecz stworzyła świat uwzględniający przewidywalny rozwój technologii, społeczeństwa, obyczajów, a nawet mody^[13].

W jej wizji damy dworu noszą spodnie oraz ozdoby do włosów wykorzystujące kontrolowane płomienie. Chirurdzy i prawnicy mogą być zastępowani przez napędzane parą automaty. W powieści przedstawiono również system komunikacji, który bywa interpretowany jako zapowiedź współczesnego Internetu^[3].

Autorka starała się także wyjaśnić ożywienie mumii za pomocą nauki – poprzez działanie prądu galwanicznego(inne języki), a nie zaklęć czy magii. W utworze przedstawiła również koncepcje postępu naukowego i technologicznego, które późniejsi komentatorzy określali jako prorocze^[3][14].

W powieści przedstawiono społeczeństwo, w którym kobiety zajmują eksponowane miejsce w życiu publicznym, a elementy ich stroju i pozycji społecznej odbiegają od realiów początku XIX wieku^[15].

Jedną z najbardziej przychylnych recenzji opublikowano w 1829 roku na łamach „The Gardener's Magazine(inne języki)”, gdzie John Claudius Loudon (z którym Jane Webb jeszcze się nie znała) szczególnie wysoko ocenił pomysłowość przedstawionych w niej wynalazków oraz futurystycznych rozwiązań technicznych^[16][17].

Po poślubieniu w 1830 szkockiego botanika, projektanta ogrodów i pisarza Johna Claudiusa Loudona Jane Loudon skierowała swoją działalność pisarską ku botanice i ogrodnictwu. Początkowo wspierała męża w jego pracy, jednocześnie rozpoczynając tworzenie własnych książek i czasopism^[18]. Nie posiadała wcześniej żadnego przygotowania w tej dziedzinie, o czym sama pisała^[19][20]:

Początkowo pełniła rolę asystentki znacznie starszego od siebie męża^[18]. Zajmowała się zakładaniem i pielęgnacją ogrodów przy ich londyńskim domu oraz starannie doglądała roślin, umożliwiając mu prowadzenie badań. Dzięki swojemu doświadczeniu literackiemu pomagała również w redagowaniu jego publikacji, zwłaszcza obszernej Encyclopedia of Gardening (1834)^[8][21].

W latach trzydziestych i na początku czterdziestych XIX wieku małżonkowie wspólnie podróżowali po Anglii i Szkocji. John Loudon doradzał przy projektowaniu ogrodów i założeń parkowych oraz pozyskiwał materiał roślinny do swoich książek i czasopism. Jane uczestniczyła także w publicznych wykładach botanika Johna Lindleya w Londynie, aby pogłębić swoją wiedzę i zdobyć materiały do własnych publikacji^[2].

Przez pozostałą część kariery zawodowej Johna Loudona małżonkowie ściśle współpracowali. Oboje uważali, że ogrody są jednocześnie dziełami sztuki i przejawami rozwoju nauki^[8].

Jane Loudon zauważyła brak przystępnych poradników ogrodniczych przeznaczonych dla osób niezajmujących się zawodowo ogrodnictwem. Dostępne wówczas poradniki ogrodnicze były przeznaczone głównie dla zawodowych ogrodników i botaników, a ich język był zbyt specjalistyczny dla przeciętnego czytelnika. Korzystając z wiedzy męża, postanowiła stworzyć publikacje, które przedstawiałyby zagadnienia ogrodnictwa w sposób prosty i przystępny. Pierwsze z nich ukazały się w 1840, kiedy koszt ilustrowania monumentalnego dzieła Johna Loudona Arboretum et Fruticetum Britannicum (1838)^[22] doprowadził rodzinę do poważnych problemów finansowych^[23].

Jane Loudon ilustrowała swoje książki własnymi rysunkami botanicznymi. Jej publikacje zachęcały kobiety do samodzielnego zajmowania się ogrodnictwem, jednocześnie zawierając praktyczne wskazówki dotyczące pielęgnacji roślin i zakładania ogrodów^[18].

Kilka z tych publikacji odniosło znaczny sukces wydawniczy. Gardening for Ladies and Companion to the Flower Garden sprzedało się w nakładzie 1350 egzemplarzy już w dniu premiery w 1840^[2].

W 1842 Loudon założyła czasopismo „The Ladies' Magazine of Gardening”. Pod koniec 1849 objęła stanowisko redaktorki nowego magazynu dla kobiet „The Ladies' Companion at Home and Abroad”. Początkowo pismo cieszyło się powodzeniem, jednak z czasem sprzedaż zaczęła spadać, co skłoniło ją do rezygnacji z funkcji redaktorki^[2].

Publikacje Loudon popularyzowały ogrodnictwo wśród kobiet oraz zachęcały je do podejmowania aktywności, które w pierwszej połowie XIX wieku były rzadko uznawane za odpowiednie dla kobiet. Do ich napisania zachęcał ją botanik John Lindley^[2].

Jane Loudon zdawała sobie sprawę, że ilustracje odgrywają istotną rolę w przekazywaniu informacji dotyczących roślin i ogrodnictwa. Jej styl artystyczny rozwijał się wraz z upływem czasu, w miarę jak zdobywała większe doświadczenie w pracy z różnymi technikami oraz tematami. Charakterystyczną cechą jej ilustracji było przedstawianie kwiatów w formie zgrupowanych bukietów. Rysunki te cieszyły się dużą popularnością wśród kobiet i wiadomo, że wykorzystywano je między innymi do techniki dekoracyjnej zwanej decoupage, zdobiąc nimi stoły, tace oraz abażury lamp^[6].

W późniejszym okresie swojej działalności Jane Loudon zaczęła stosować nową technikę chromolitografii, pozwalającą na wykonywanie wielobarwnych odbitek^[6].

John Claudius Loudon opublikował bardzo przychylną recenzję powieści The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century w czasopiśmie The Gardener's Magazine – pierwszym brytyjskim periodyku poświęconym ogrodnictwu, który sam założył i redagował. Zainteresowany autorem książki, którego początkowo uważał za mężczyznę, rozpoczął poszukiwania twórcy powieści. Ostatecznie w lutym 1830 poznał Jane Webb^[2].

Jak pisał później Henry Gardiner Adams(inne języki) w 1857^[13]:

Jane Webb i John Claudius Loudon pobrali się 14 września 1830^[24]. Przez resztę życia mieszkali w Bayswater w Londynie^[2].

Mieli jedną córkę, Agnes Loudon (ur. 1837, zm. 1863), która została autorką książek dla dzieci^[25].

Do grona ich przyjaciół należeli między innymi znani pisarze Charles Dickens oraz William Makepeace Thackeray.

John Claudius Loudon zmarł w 1843 na raka płuc, pozostawiając Jane oraz ich córkę z odziedziczonymi długami. Do lutego 1844 Jane spłaciła około 1000 funtów szterlingów zadłużenia^[2]. W 1844 otrzymała wsparcie finansowe od Royal Literary Fund(inne języki), a od 1846 przyznano jej z listy cywilnej państwa (Civil List) emeryturę w wysokości 100 funtów rocznie, uznaną za „zasłużenie otrzymaną”^[2][13].

Jane Loudon zmarła w 1858 i została pochowana na cmentarzu Kensal Green w Londynie. Pomnik na jej grobie został ufundowany przez Royal Literary Fund na prośbę jej córki Agnes Loudon^[18][26].

W chwili postępowania spadkowego wartość jej majątku oszacowano na mniej niż 800 funtów^[2].

W 2008 na cześć Jane Loudon wzniesiono niebieską tablicę pamiątkową (ang. blue plaque) ufundowaną przez Birmingham Civic Society(inne języki). Umieszczono ją przy Kitwell Primary School, w pobliżu miejsca, gdzie wcześniej znajdował się Kitwell House, związany z dzieciństwem pisarki^[27].

W 1953 London County Council(inne języki) odsłoniła wspólną niebieską tablicę pamiątkową poświęconą Jane i Johnowi Claudiusowi Loudonom na budynku ich dawnego domu przy 3 Porchester Terrace w Bayswater^[9].

• Prose and Verse (1824);
• The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century (1828);
• Stories of a Bride (1829)^[3];
• Conversations on Chronology (1830)^[18].

• Young Lady's Book of Botany (1838)^[28];
• Agnes, or the Little Girl who Kept a Promise (1839)^[29];
• Instructions in Gardening for Ladies (1840)^[30];
• Gardening for Ladies and Companion to the Flower Garden (1840)^[2];
• The Ladies' Flower-Garden of Ornamental Annuals (4 tomy, 1840–1848)^[31];
• The Young Naturalist's Journey: or the Travels of Agnes Merton and Her Mama (1840)^[32];
• The Ladies' Flower Garden or Ornamental Bulbous Plants (1841)^[33];
• The First Book of Botany… for Schools and Young Persons (1841)^[18];
• The Ladies' Companion to the Flower Garden. Being an Alphabetical Arrangement of all the Ornamental Plants Usually Grown in Gardens and Shrubberies (1841)^[34];
• Botany for Ladies; or, a Popular Introduction to the Natural System of Plants (1842)^[35];
• British Wild Flowers (1845)^[36];
• The Lady's Country Companion; or, How to Enjoy a Country Life Rationally (1845)^[37];
• Amateur Gardener's Calendar (1847)^[38];
• Lady's Country Companion at Home and Abroad (redagowane w latach 1849–1851)^[39];
• The Ladies' Flower-Garden of Ornamental Greenhouse Plants (1848)^[40];
• Tales About Plants (1853);
• My Own Garden; or, The Young Gardener's Year Book (1855)^[41].

• Jane Loudon w bazie Goodreads (ang.)
• The Mummy! A Tale of the Twenty-Second Century w bazie Wikiźródła (ang.)